"DİM-in imtahanında tədris materialından kənar bilikləri tələb edən sualların istifadəsi qanun pozuntusudur" - EKSPERT

Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən keçirilən qəbul imtahanlarının məzmunu müəyyən edilərkən istinad etdiyi metodiki çərçivə çox aydın və birmənalıdır - bunlar hazırda ölkəmizdə qüvvədə olan təhsil proqramı, dərsliklər və onların əsasında hazırlanmış qəbul proqramlarıdır.

Bu barədə DİM-dən bildirilib.

Qeyd olunub ki, imtahanların məzmunu hazırlanarkən qeyd olunanlar nəzərə alınır.

Tapşırıqların mürəkkəblik dərəcəsinə gəldikdə isə ümumi qayda belədir ki, hər bir imtahanda müxtəlif hazırlıq səviyyəsinə malik şagirdləri bir-birindən fərqləndirmək üçün bütün fənlər üzrə test blokunda asan, orta və çətin test tapşırıqlarından istifadə edilir. Həmçinin imtahanın çətin olması isə nisbi bir məsələdir. İmtahan iştirakçısının hazırlıq səviyyəsinə görə bu, əlbəttə, dəyişir. Hər hansı bir tapşırıq kimə görəsə çətin, kimə görəsə asan ola bilər.

Bəs görəsən qəbul imtahanlarının sualları həqiqətən mürəkkəbdirmi?

Bu barədə təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Dövlət İmtahan Mərkəzinin qəbul imtahanlarının məzmununun hazırda qüvvədə olan təhsil proqramı və dərsliklərə əsaslanması ilə bağlı açıqlaması ilk baxışda normativ tələblərə uyğun görünsə də, təhlil göstərir ki, bu yanaşma praktikada ciddi uyğunsuzluqlar doğurur. 2009-cu ildən etibarən Azərbaycan təhsilində kurikulum əsaslı sistem tətbiq edilir və bu sistemin fəlsəfəsi təkcə bilik yox, bacarıq və tətbiq yönümlü düşünmə üzərində qurulub. Lakin qəbul imtahanlarının strukturu və sual tipləri bu fəlsəfə ilə uzlaşmır, əksinə, onu zərərsizləşdirir. Nəticədə 11 il ərzində kurikulum təlimi alan şagird, imtahan günü ənənəvi və reproduktiv düşüncəyə əsaslanan test modeli ilə qarşılaşır. Bu isə təhsil proqramı ilə qəbul imtahanı arasında sistemli uçurumu ortaya qoyur.

Statistik göstəricilər də bu uyğunsuzluğu təsdiqləyir. 2024-cü ildə II və III ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanında iştirak edənlərin təxminən 32 faizi minimum keçid balını belə toplaya bilməyib. Bu nəticə göstərir ki, imtahan suallarının mahiyyəti ilə dərsliklər və gündəlik tədris prosesi arasında ciddi fərq mövcuddur. Eyni zamanda, 11 illik təhsilini bitirmiş, şəhadətnamə almış, lakin qəbulda uğursuz olmuş minlərlə abituriyentin vəziyyəti göstərir ki, buraxılış imtahanı ilə qəbul imtahanı arasında qiymətləndirmə yanaşması bir-birini tamamlamır.

DİM-in bəyan etdiyi kimi, testlərdə asan, orta və çətin sualların balanslı şəkildə yerləşdirilməsi psixometrik baxımdan düzgün yanaşmadır. Bu, beynəlxalq qiymətləndirmə sistemlərində – məsələn, SAT, A-level və ya Baccalauréat imtahanlarında da tətbiq edilir. Lakin bu sistemlərdə çətinlik dərəcəsi əvvəlcədən kalibrasiya olunur, yəni hər sualın statistik çətinlik əmsalı müəyyənləşdirilir və qiymətləndirmə bu göstəricilərə əsaslanır. Azərbaycanda isə sualların çətinliyi yalnız subyektiv izahla, yəni "kimə görəsə çətin, kimə görəsə asan ola bilər" prinsipi ilə izah olunur. Bu isə qiymətləndirmə sisteminin etibarlılığını və obyektivliyini sual altına salır. Hər il minlərlə şagirdin apelyasiyaya müraciət etməsi də bu etimadsızlığın nəticəsidir.

Digər tərəfdən, Dövlət İmtahan Mərkəzinin sual kitabçalarını və cavab açarlarını imtahandan dərhal sonra təqdim etməsi şəffaflıq baxımından müsbət haldır. Bu, beynəlxalq təcrübədə də tətbiq olunan, ictimai etimadı artıran mexanizmdir. Məsələn, Fransada ali məktəblərə qəbul üçün keçirilən Baccalauréat imtahanlarından sonra bütün test nümunələri və rəsmi cavablar açıq şəkildə paylaşılır. Lakin bu şəffaflığın özü təkcə informasiya ötürmək deyil, həm də hesabat vermə məsuliyyətini daşımalıdır. Azərbaycanda isə bu mexanizm təkcə formal paylaşma ilə məhdudlaşır, test tapşırıqlarının hər birinin hansı təhsil nəticəsinə, hansı mövzuya və bacarığa əsaslandığı barədə ictimaiyyətə heç bir strukturlaşdırılmış informasiya təqdim olunmur.

Məktəbdə keçirilən dərslərin məzmunu ilə imtahanların tələbləri arasında yaranan fərq isə təkcə psixoloji və pedaqoji yox, həm də hüquqi problemdir. Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanununun 18.1-ci maddəsində açıq şəkildə qeyd olunur ki, təhsil alanların bilik və bacarıqları təhsil proqramları əsasında qiymətləndirilməlidir. Eyni qanunun 14.3-cü bəndinə görə, dövlət ümumi təhsil sistemində qiymətləndirmə prinsipi şəffaflıq, ədalətlilik və məqsədəuyğunluğa əsaslanmalıdır. DİM-in suallarında bu meyarların çox zaman pozulması, yəni tədris materialından kənar bilikləri tələb edən, yaxud yanlış formalaşdırılmış sualların istifadəsi, əslində qanunun bu müddəalarının pozulması deməkdir. DİM isə bu tənqidləri "nisbi çətinlik" arqumenti ilə neytrallaşdırmağa çalışır.

Müqayisəli yanaşma göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə qəbul imtahanları yalnız qiymətləndirmə deyil, həm də inkişaf vasitəsidir. Finlandiya ali məktəblərə qəbul zamanı şagirdin uzunmüddətli akademik nailiyyətlərinə və məktəbdaxili göstəricilərinə əsaslanır, qəbul imtahanı isə daha çox düşünmə bacarığı və tətbiqi analizləri ölçür. Almaniyada isə Abitur nəticələri və məktəbdaxili qiymətləndirmə əsas götürülür, standart testlər isə daha çox peşə istiqamətli seçimlərdə rol oynayır. Azərbaycan isə hələ də sovet sistemindən qalma test mərkəzçiliyi üzərində israrlıdır və bu model nə müasir əmək bazarının tələblərinə, nə də fərdilik prinsipinə cavab verir.

Dəyişiklik yalnız texniki yox, fəlsəfi və metodoloji istiqamətdə olmalıdır. İmtahanlar hazırkı təhsil sisteminin – yəni kurikulumun – prinsiplərinə uyğunlaşdırılmalıdır. Testlər təkcə bilik yox, funksional savadlılıq və yüksək səviyyəli düşünmə bacarıqlarını yoxlamalıdır. Tapşırıqların yanında istifadə olunmuş tədris resursları və istinad edilən mövzular da qeyd olunmalıdır. Bütün imtahanlar qabaqcadan ictimai monitorinq və ekspertiza mərhələsindən keçirilməli, müəllim assosiasiyaları və universitetlər bu prosesə cəlb edilməlidir.

Əgər bu dəyişikliklər həyata keçirilsə, həm valideyn, həm müəllim, həm də şagird cəmiyyəti DİM-ə daha çox etimad göstərəcək. İmtahanın nəticələri ictimai narazılıq yox, inkişafın göstəricisinə çevriləcək. Əks halda hər il təkrarlanan narazılıqlar, apelyasiya müraciətləri və sistemə olan inamsızlıq daha da dərinləşəcək. Bu isə təkcə bir qurumun yox, bütöv bir təhsil modelinin legitimliyini sarsıdır".

Çiçək Sadatova

Telegramda izləyin