"Ənənəvi dərslik modeli artıq arxaik xarakter daşıyır və müasir öyrənmə mədəniyyətinə cavab vermir" - AÇIQLAMA

XXI əsrin ikinci onilliyində bilik mənbələrinin rəqəmsallaşması və texnologiyaların tədris prosesinə nüfuzu ənənəvi dərslik modelini kökündən dəyişdirib.

Kağız üzərində hazırlanmış dərsliklər uzun illər bilik ötürülməsində əsas vasitə rolunu oynasa da, artıq informasiya axınının sürəti, yenilənmə dinamikası və şagirdlərin öyrənmə davranışı bu modeli adekvatlıqdan çıxarıb. Bu gün 10-15 il əvvəlki kimi eyni kitabdan oxuyub eyni qaydada imtahan verən nəsil deyil, fərdi öyrənmə tərzinə malik, rəqəmsal resurslardan aktiv istifadə edən şagird nəsli formalaşıb. Rəqəmsal dövrdə dərslik məzmununun statik və tək mənbəli qalması, tədrisin çevikliyini, biliklərin aktuallığını və təlimin fərdiləşdirilməsini məhdudlaşdırır.

Bəs görəsən rəqəmsal dövrdə ənənəvi dərslik modeli artıq arxaik deyilmi? Alternativ model nə ola bilər?

Bu barədə təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Təhsil haqqında Qanunun 13-cü maddəsində göstərilir ki, "tədris resursları müasir texnologiyalar əsasında hazırlanmalı və istifadəyə təqdim edilməlidir". Bu norma artıq dərslik anlayışının yalnız çap məhsulu kimi deyil, interaktiv öyrənmə vasitəsi kimi təqdim olunmasını zəruri edir. Lakin təcrübədə bu mexanizmin tətbiqi hələ tam sistemli deyil. Azərbaycan üzrə 2024-cü ildə ümumi təhsil məktəblərində istifadə olunan dərsliklərin 94 faizi çap formatında, cəmi 6 faizi isə rəqəmsal formatda təqdim edilib. Halbuki OECD ölkələrində bu nisbət tam əksinədir — Finlandiyada, Norveçdə, Estoniyada dərsliyin 80-90 faizi elektron formatda hazırlanır və interaktiv mühitdə istifadə olunur. Bu fərq bilavasitə təhsildə rəqəmsal transformasiyanın dərinliyini göstərir.

Elm və Təhsil Nazirliyinin "Rəqəmsal Məktəb" layihəsi son illərdə bu istiqamətdə atılmış mühüm və strateji addımdır. Layihə çərçivəsində dərs resurslarının elektronlaşdırılması, müəllim və şagirdlər üçün vahid kontent bazasının yaradılması və dərsliyin interaktiv formaya keçirilməsi kimi mühüm yeniliklər həyata keçirilir. Bu, sistemin çevikləşməsinə, tədris prosesinin vizuallaşmasına və şagird motivasiyasının artmasına səbəb olur. Nazirliyin bu yanaşması biliklərin sadəcə öyrədilməsini deyil, öyrənmənin idarə edilməsini hədəfləyir. Təhlil göstərir ki, rəqəmsal dərsliklər tətbiq edilən pilot məktəblərdə fənn nəticələri orta hesabla 17 faiz artıb, şagirdlərin dərsə davamiyyəti isə 9 faiz yüksəlib. Bu, texnologiyanın təlim keyfiyyətinə birbaşa təsirinin göstəricisidir.

Ənənəvi dərsliklərin üstünlüyü onların universal əlçatanlığı və enerji müstəqilliyidir — yəni hər şagird, hər şəraitdə bu kitabdan yararlana bilir. Lakin bu modelin mənfi tərəfi ondadır ki, biliklər yalnız müəllif qrupunun təqdim etdiyi çərçivədə qalır və yenilənmə prosesi illərlə çəkir. Bu gün informatika dərsliyində yazılan proqram nümunələri bir il sonra köhnəlmiş olur. Digər tərəfdən, psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, şagirdlərin 72 faizi rəqəmsal kontentdəki vizual, interaktiv təqdimatları daha yaxşı mənimsəyir. Buna görə də dərsliklərin tək mənbə olması artıq öyrənmə fəlsəfəsinə ziddir.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, rəqəmsal dərsliklər bilik sistemini sadəcə kağızdan ekrana daşımaq deyil, tamamilə yeni bir pedaqoji model yaratmaq anlamına gəlir. Estoniyanın "e-Koolikott" platformasında hər mövzu üçün mətn, video, simulyasiya, oyun və müəllim üçün metodik bələdçi vahid moduldadır. Sinqapurda e-dərsliklər süni intellektlə adaptiv şəkildə şagirdin öyrənmə tempinə uyğunlaşdırılır. Finlandiyada "Sanoma Pro" platforması vasitəsilə müəllim dərslik məzmununa dəyişiklik edə, öz izahlarını əlavə edə bilir. Bu, açıq tədris resursları (OER) prinsipinə əsaslanır və müəllimi tək icraçı deyil, məzmunyaradan subyektə çevirir.

Azərbaycanda bu təcrübənin tətbiqi istiqamətində həm texniki, həm də hüquqi baza formalaşır. "Ümumi təhsil haqqında Qanun"un 25-ci maddəsində rəqəmsal tədris resurslarının istifadəsi və müəllimlərin bu prosesdə iştirakının zəruriliyi vurğulanır. Elm və Təhsil Nazirliyinin "Rəqəmsal Təhsil Resurslarının İdarəetmə Sistemi" üzərində işi də bu baxımdan müsbət və strateji addımdır. Nazirliyin bu təşəbbüsü Azərbaycan təhsil sistemini informasiya əsrinin çağırışlarına uyğunlaşdırır və ölkənin PISA və TIMSS kimi beynəlxalq qiymətləndirmələrdə rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün baza yaradır.

Gələcəkdə dərsliklərin modelinin "dinamik ekosistem" kimi formalaşdırılması vacibdir. Bu sistemdə məzmun daim yenilənməli, açıq platformalarda müəllim və tədqiqatçılar tərəfindən zənginləşdirilməli, şagird səviyyəsinə görə fərdiləşdirilməlidir. Dərsliyin içində inteqrasiya olunmuş testlər, oyunlar, virtual laboratoriyalar və qiymətləndirmə alətləri yerləşməlidir. Bu, təhsili yalnız mətnə deyil, təcrübəyə, qarşılıqlı əlaqəyə və fərdi inkişaf trayektoriyasına yönəldəcək.

Hesab edirəm ki, ənənəvi dərslik modeli artıq arxaik xarakter daşıyır və müasir öyrənmə mədəniyyətinə cavab vermir. Yeni dövr dərslik anlayışını "interaktiv bilik platforması" səviyyəsinə yüksəltməyi tələb edir. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdəki fəaliyyəti — rəqəmsallaşma, açıq resurs siyasəti və süni intellektlə təhsilin inteqrasiyası — gələcəyin təhsil sisteminin təməlini qoyur. Dəyişməli olan yalnız format deyil, məzmun fəlsəfəsidir: dərslik artıq bilik ötürən deyil, bilik yaradan vasitə olmalıdır".

Telegramda izləyin