"Müəllimlərin iş yükü və peşə stresi təhsil keyfiyyətinə necə təsir göstərir" - AÇIQLAMA

Müəllimlərin iş yükü və peşə stresi təhsil prosesinin nəticələrini formalaşdıran ən ciddi amillərdən biri kimi özünü göstərir və aparılan təhlil göstərir ki, müəllimin fiziki və psixoloji durumundakı dəyişiklik birbaşa şagird nailiyyətlərinə, məktəbin pedaqoji mühitinə və ümumi təhsil keyfiyyətinə təsir edir.

İş yükünün normadan artıq olması müəllimin dərsə hazırlıq səviyyəsini aşağı saldığı üçün dərsin məzmunu daha çox mexaniki formada qurulur, yaradıcılıq, layihə əsaslı tapşırıqlar, fərdiləşdirilmiş öyrənmə modelləri zəifləyir. Bu, həm də statistika ilə təsdiq olunur: OECD-nin "Education at a Glance" hesabatında iş yükü yüksək olan müəllimlərin işlədiyi məktəblərdə şagird nəticələri orta hesabla 6–8% aşağı olur; PISA nəticələrinin təhlili isə göstərir ki, müəllim tükənmişliyinin yüksək olduğu ölkələrdə şagird motivasiyası və iştirak səviyyəsi ciddi azalır. Bu korrelyasiya Azərbaycanda da özünü göstərir, çünki məktəblərdə son illər artan şagird sayı, paralel siniflərin çoxluğu və bəzi rayonlarda müəllim çatışmazlığı fonunda bir sıra müəllimlərin faktiki iş yükü normadan yuxarı formalaşır.

Bəs görəsən müəllimlərin iş yükü və peşə stresi təhsil keyfiyyətinə necə təsir göstərir?

Bu barədə təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber..az -a açıqlama verib:

"Təhlil göstərir ki, Azərbaycan qanunvericiliyi müəllimin normal iş yükünü və onun pedaqoji fəaliyyətinin mahiyyətini kifayət qədər aydın şəkildə müəyyən edir. "Təhsil haqqında Qanun"da müəllimin vəzifələri içində keyfiyyətli təlimin planlaşdırılması, şagirdin inkişafının izlənməsi və fərdi yanaşma kimi müddəalar xüsusi vurğulanır. Bu öhdəliklərin hər biri əlavə hazırlıq vaxtı tələb etdiyindən iş yükünün düzgün tənzimlənməsi hüquqi çərçivədə də tələb olunan bir məsələdir. "Ümumi təhsil haqqında Qanun"da isə məktəb rəhbərlərinin müəllimlərin fəaliyyətini səmərəli təşkili, onların iş şəraitinin yaxşılaşdırılması və peşəkar inkişafının dəstəklənməsi kimi müddəaların olması göstərir ki, qanunverici orqan pedaqoji fəaliyyətdə psixoloji və fiziki davamlılığı əsas prioritetlərdən biri kimi qəbul edir. Bu baxımdan Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə müəllim yükünün optimallaşdırılması, tam ştatlı müəllim modelinin tətbiq edilməsi və əlavə bürokratik işlərin azaldılması istiqamətində atdığı addımlar qanunvericiliyin tələblərinə uyğun, həm də müasir idarəetmə yanaşmalarına əsaslanmış qərarlardır və bu, təqdir olunmalıdır.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, Finlandiya, Sinqapur, Estoniya kimi yüksək nəticəli təhsil sistemlərində müəllimin dərs yükü az olsa da, hazırlıq, metodik inkişaf və geribildirim mərhələsinə daha çox vaxt ayrılır. Bu ölkələrdə müəllimlərin bir dərs saatına orta hesabla 60–90 dəqiqə hazırlıq müddəti düşür və bu, PISA nəticələrində əks olunur. Müqayisə aparıldıqda görünür ki, müəllimə sərf edilən zamanın keyfiyyəti şagirdə sərf edilən zamanın keyfiyyətinə çevrilir. Azərbaycanda yeni tətbiq edilən tam ştatlı müəllim modeli də məhz bu ideyaya uyğundur: müəllimə sabit və tam iş günü verilməsi, əlavə ödənişlərin artırılması və sertifikasiya əsasında seçilmiş müəllimlərin sistemə cəlb edilməsi keyfiyyətə yönəlmiş addımdır. Əsas müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, müəllim yalnız dərs saatı ilə ölçülmür, hazırlıq, qiymətləndirmə və inkişaf fəaliyyətləri də iş gününün ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu, gələcəkdə tükənmişlik səviyyəsini aşağı salacaq, müəllim dövriyyəsini azaldacaq və məktəblərdə pedaqoji sabitlik yaradacaq.

İş yükünün düzgün tənzimlənmədiyi hallarda isə mənfi təsirlər daha kəskin olur. Tükənmiş müəllim sinifdə daha sərt davranır, qiymətləndirmədə ədalətsizliyə yol verə bilir, şagirdlə emosional təmas zəifləyir və sinifdə "sakitlik naminə öyrənmədən imtina" modeli formalaşır. Bu isə məktəbdə formal dərs keçir, amma real öyrənmə baş vermir kimi paradoks yaradır. Dünya təcrübəsində də göstərilir ki, peşə stresinin yüksək olduğu məktəblərdə şagird-müəllim münasibətləri zəifləyir, bu isə akademik nailiyyətə birbaşa təsir edir. Azərbaycanda aparılan monitorinqlər də göstərir ki, müəllimlərin 37%-i əlavə kağız işlərinin onların əsas tədris fəaliyyətinə mane olduğunu bildirir; yeni elektron sistemlərin tətbiqi və hesabat öhdəliklərinin yüngülləşdirilməsi isə bu yükü nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldıb ki, bu da Elm və Təhsil Nazirliyinin müsbət və məqsədli addımlarındandır.

Hesab edirəm ki, müəllimlərin iş yükünün ağıllı idarə edilməsi və peşə stresinin azaldılması təhsil keyfiyyətinin artırılmasının ən real və təsirli mexanizmlərindən biridir. Sahib olduğu qanunvericilik bazası və son illərdə həyata keçirilən islahatlar Azərbaycan təhsil sisteminin bu istiqamətdə doğru yolda olduğunu təsdiq edir. Növbəti mərhələdə məktəbdaxili idarəetmədə çeviklik, müəllimə peşəkar avtonomiya verilməsi, metodik dəstək sisteminin gücləndirilməsi və tam ştatlı modelin daha geniş tətbiqi təhsilin keyfiyyətinə birbaşa müsbət təsir göstərəcək. İş yükü azalan, peşə stresi idarə olunan müəllim daha yaradıcı, daha diqqətli və daha ədalətli olur; bu isə nəticədə şagirdin öyrənmə dərinliyini artırır, məktəbin pedaqoji mədəniyyətini yüksəldir və təhsil sistemini uzunmüddətli dayanıqlı inkişaf yoluna çıxarır".

Telegramda izləyin