Uşağın virtual dünyada təhlükəsizliyi - onun real həyatdakı psixoloji sağlamlığının təminatıdır

Rəqəmsal dövrdə uşağı qorumaq yalnız onu internetdən uzaq saxlamaq deyil, virtual dünyanın imkanlarından və risklərindən düzgün istifadə etməyi öyrətməkdir.

Müasir texnologiyalar həyatımızın bütün sahələrinə nüfuz edib. İnternet, sosial şəbəkələr, onlayn oyunlar, video platformalar və müxtəlif rəqəmsal tətbiqlər artıq uşaqların gündəlik həyatının da ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Uşaqlar internet vasitəsilə məlumat əldə edir, dərslərinə hazırlaşır, yeni bacarıqlar qazanır, yaşıdları ilə ünsiyyət qurur və dünyada baş verən prosesləri izləyirlər.

Lakin virtual dünyanın yaratdığı geniş imkanlarla yanaşı, uşaqlar üçün müxtəlif risklər də meydana çıxır. Kiberzorakılıq, tanımadıqları şəxslərlə ünsiyyət, şəxsi məlumatların yayılması, aldadıcı məzmun, saxta məlumatlar, yaşa uyğun olmayan materiallar, həddindən artıq ekran istifadəsi və sosial şəbəkələrdə formalaşan psixoloji təzyiq uşağın emosional və sosial inkişafına təsir göstərə bilər.Bu səbəbdən uşağın internet təhlükəsizliyi artıq yalnız texnoloji və ya informasiya təhlükəsizliyi məsələsi deyil. Bu, birbaşa uşağın psixoloji sağlamlığı, sosiallaşması, özünəinamı və şəxsiyyət kimi formalaşması ilə bağlı məsələdir.

Virtual dünya uşağın real həyatından ayrı deyil

Bəzən böyüklər uşağın internetdə keçirdiyi vaxtı "virtual həyat" kimi qiymətləndirərək orada baş verən hadisələrin real həyatdan ayrı olduğunu düşünürlər. Əslində isə belə deyil. Uşağın internetdə gördüyü, eşitdiyi və yaşadığı hadisələr onun düşüncələrinə, hisslərinə və davranışlarına təsir edə bilər. Virtual məkanda aldığı müsbət münasibət onun özünəinamını artıra bildiyi kimi, təhqir, lağ və kənarlaşdırılma da onun emosional vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.Məsələn, sosial şəbəkədə uşağın paylaşımına yazılan mənfi şərh böyüklər üçün əhəmiyyətsiz görünə bilər. Lakin həmin şərh uşaq üçün ciddi emosional hadisəyə çevrilə bilər. Çünki xüsusilə yeniyetməlik dövründə yaşıdlarının münasibəti və qəbul olunmaq ehtiyacı böyük əhəmiyyət daşıyır.Deməli, virtual mühitdə baş verənlər uşağın real həyatındakı davranışlardan ayrı düşünülməməlidir.

Kiberzorakılıq uşağın psixoloji dünyasına təsir edir

Rəqəmsal mühitdə ən ciddi problemlərdən biri kiberzorakılıqdır. Sosial şəbəkələrdə təhqir, lağ, alçaldıcı paylaşımlar, qruplardan qəsdən kənarlaşdırılma və davamlı mənfi mesajlar uşağın emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Kiberzorakılığın təhlükəsi ondadır ki, onun təsiri yalnız məktəb və ya müəyyən sosial mühitlə məhdudlaşmır. Uşaq evdə olduğu zaman belə telefon və digər cihazlar vasitəsilə həmin mənfi münasibətlə qarşılaşa bilər. Bu vəziyyətdə valideyn uşağın davranışındakı dəyişikliklərə diqqət yetirməlidir. Uşağın əvvəlkindən daha qapalı olması, ünsiyyətdən yayınması, məktəbə və gündəlik fəaliyyətlərə marağının azalması, internetdən istifadə zamanı gərgin görünməsi kimi dəyişikliklər diqqətdən kənarda qalmamalıdır.Ən vacib məsələ isə uşağın danışmasına imkan yaratmaqdır.

Valideyn "Sən niyə həmin şəxslə danışdın?" və ya "Niyə belə paylaşım etdin?" kimi ittihamedici suallardan daha çox "Səni narahat edən nədir?", "Bu barədə mənə danışmaq istəyirsənmi?" kimi dəstəkləyici yanaşmadan istifadə etməlidir.
Uşaq bilməlidir ki, problem yarananda valideyninə müraciət etmək təhlükəsizdir.

Valideyn nəzarəti və etimad arasında balans

Uşağın internet təhlükəsizliyinin təmin olunmasında valideyn nəzarəti vacibdir. Lakin nəzarət uşağın bütün rəqəmsal fəaliyyətinin sərt şəkildə izlənməsi və hər addımına müdaxilə edilməsi demək deyil.
Uşaq böyüdükcə onun şəxsi sərhədlərinə hörmətlə yanaşmaq, eyni zamanda təhlükəsizlik qaydalarını izah etmək lazımdır.

Valideyn uşağa yaşına uyğun şəkildə izah etməlidir ki, şəxsi məlumatlar internetdə paylaşılmamalıdır, tanımadığı şəxslərlə ehtiyatlı ünsiyyət qurulmalıdır, şübhəli keçidlərə daxil olmaq olmaz, parollar başqa insanlarla paylaşılmamalıdır, internetdə yayılan hər məlumat doğru hesab edilməməlidir, narahatedici və qorxuducu məzmunla qarşılaşdıqda etibar etdiyi böyüyə məlumat vermək lazımdır, internetdə tanış olduğu şəxslə real həyatda görüşmək kimi qərarlar böyüklərin məlumatı və təhlükəsizlik qiymətləndirməsi olmadan qəbul edilməməlidir.Əsas məqsəd uşağı qorxutmaq yox, ona düzgün qərar vermə bacarığı qazandırmaqdır.

Sosial şəbəkələr və özünəinam problemi

Sosial şəbəkələrdə insanlar çox vaxt həyatlarının yalnız müəyyən və daha müsbət tərəflərini nümayiş etdirirlər. Uşaq isə qarşısındakı görüntünü bütöv reallıq kimi qəbul edə bilər.Nəticədə "Niyə mənim həyatım belə deyil?", "Niyə mənim bu qədər dostum yoxdur?", "Niyə mən belə görünmürəm?", "Niyə mənim paylaşımım bu qədər bəyənilmir?" kimi suallar yarana bilər. Bu müqayisə uşağın özünə münasibətinə mənfi təsir göstərə bilər.Burada valideynlərin və müəllimlərin üzərinə mühüm vəzifə düşür. Uşağa izah etmək lazımdır ki, sosial şəbəkədə gördüyümüz hər görüntü real həyatın tam mənzərəsi deyil. İnsanların internetdə nümayiş etdirdiyi həyatla gündəlik həyatı arasında fərqlər ola bilər.Uşağın dəyərinin izləyici sayı, "bəyənmə" sayı və ya sosial şəbəkədə aldığı reaksiyalarla müəyyən olunmadığı aşılanmalıdır.

Ekran qarşısında keçirilən vaxtın idarə olunması

Rəqəmsal təhlükəsizlik dedikdə yalnız internetdəki təhlükəli insanlardan və məzmundan qorunmaq nəzərdə tutulmur. Ekran qarşısında keçirilən vaxtın düzgün idarə edilməsi də uşağın sağlam inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.
Uşağın gün ərzində yuxu, dərs, fiziki fəaliyyət, ailə ilə ünsiyyət, dostlarla real münasibətlər və istirahət üçün kifayət qədər vaxtı olmalıdır.Telefon və planşet uşağın bütün boş vaxtını doldurmamalıdır. Əks halda real sosial münasibətlər və digər fəaliyyətlər arxa plana keçə bilər.Bu məsələdə ailə özü də nümunə olmalıdır. Uşağa "telefonu kənara qoy" deyib böyüklərin bütün vaxtını telefon qarşısında keçirməsi effektiv nəticə vermir.
Uşaq daha çox gördüyü davranışı mənimsəyir.

Onlayn oyunlar və sosial münasibətlər

Onlayn oyunlar uşaqlar üçün əyləncə olmaqla yanaşı, müəyyən sosial ünsiyyət imkanları da yarada bilər. Lakin burada da təhlükəsizlik məsələsi diqqətdə saxlanmalıdır.Bəzi oyunlarda uşaqlar tanımadıqları şəxslərlə ünsiyyətə girə bilirlər. Bu zaman şəxsi məlumatların paylaşılması, şübhəli təkliflər və manipulyativ davranışlarla bağlı risklər yarana bilər.
Valideyn uşağın oynadığı oyunların yaş uyğunluğuna, məxfilik parametrlərinə və ünsiyyət imkanlarına diqqət yetirməlidir.Eyni zamanda oyun uşağın bütün gündəlik fəaliyyətini əvəz etməməlidir.

Uşaqların yaşına uyğun rəqəmsal mühit

Hər yaş dövrünün öz psixoloji xüsusiyyətləri var. Kiçik yaşlı uşaqla yeniyetmənin internetdən istifadəsinə eyni qaydalarla yanaşmaq düzgün deyil. Kiçik yaşlı uşaqların rəqəmsal fəaliyyətinə daha yaxın valideyn nəzarəti lazım olduğu halda, yeniyetmələrlə daha çox izah, etimad və məsuliyyət prinsipi üzərində işləmək məqsədəuyğundur.
Burada "nəzarət" və "etimad" bir-birinə zidd anlayışlar kimi qəbul edilməməlidir. Sağlam ailə münasibətlərində hər ikisi paralel şəkildə formalaşa bilər.

Məktəb və müəllimlərin məsuliyyəti

Uşağın rəqəmsal təhlükəsizliyi yalnız ailənin problemi deyil. Məktəb də bu prosesdə mühüm tərəfdir.
Məktəblərdə rəqəmsal savadlılıq, kiberzorakılığın qarşısının alınması, şəxsi məlumatların qorunması, internetdə düzgün davranış və informasiya mənbələrinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı maarifləndirici tədbirlərin keçirilməsi faydalıdır.

Müəllimlər də uşaqlarda sosial və emosional dəyişiklikləri müşahidə edə bilirlər. Bu səbəbdən məktəb və valideyn arasında əlaqənin gücləndirilməsi vacibdir.
Uşağın problemi yarandıqdan sonra deyil, problem yaranmadan əvvəl maarifləndirilməsi daha səmərəli yanaşmadır.

Psixoloqun rolu

Bəzi hallarda valideyn və müəllim uşağın yaşadığı problemi təkbaşına həll etməkdə çətinlik çəkə bilər. Belə vəziyyətlərdə məktəb psixoloqunun və digər uyğun mütəxəssislərin dəstəyi əhəmiyyətli ola bilər.
Psixoloqun əsas məqsədlərindən biri uşağın hisslərini ifadə etməsinə şərait yaratmaq, onun yaşadığı çətinliyi anlamaq və sağlam mübarizə bacarıqlarının formalaşmasına kömək etməkdir.Burada uşağın "problemli uşaq" kimi damğalanmaması xüsusilə vacibdir. Psixoloji dəstəyə ehtiyac duymaq zəiflik deyil.

Uşağa interneti qadağan etmək çıxış yolu deyil

Texnologiyanın həyatımızda bu qədər geniş yer aldığı bir dövrdə uşağı internetdən tamamilə uzaqlaşdırmaq uzunmüddətli həll yolu deyil.Əsas məsələ uşağın rəqəmsal dünyada məsuliyyətli davranış bacarığı qazanmasıdır.
Uşağa interneti qadağan etmək əvəzinə onunla internet haqqında danışmaq, təhlükələri izah etmək, təhlükəsizlik qaydalarını birlikdə müəyyənləşdirmək və ehtiyac yarandıqda müraciət edə biləcəyi böyükləri tanıtmaq daha sağlam yanaşmadır.

Dövlət və cəmiyyətin üzərinə düşən vəzifələr

Uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi fərdi ailə məsələsi olmaqla yanaşı, ictimai əhəmiyyət daşıyan mövzudur.
Uşaqların internetdə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün qanunvericilik mexanizmləri, maarifləndirmə proqramları, məktəblərdə rəqəmsal savadlılığın artırılması, valideynlərin məlumatlandırılması və təhlükəli onlayn davranışlara qarşı mübarizə tədbirləri bir-birini tamamlamalıdır.Xüsusilə valideynlərin də rəqəmsal savadlılığının artırılması vacibdir. Çünki uşağın istifadə etdiyi platformalar və texnologiyalar barədə valideynin kifayət qədər məlumatı olmadıqda, təhlükəni vaxtında müəyyənləşdirmək çətinləşir.

Əsas məsələ texnologiya deyil, münasibətdir

Əslində problemin mərkəzində yalnız telefon, kompüter və ya sosial şəbəkə dayanmır. Əsas məsələ uşağın həmin texnologiyadan hansı şəraitdə istifadə etməsidir.Ailəsində dinlənilən, fikrinə hörmət edilən, problemlərini rahat danışa bilən və özünü təhlükəsiz hiss edən uşağın rəqəmsal mühitdə də daha sağlam davranış formalaşdırması mümkündür.
Əksinə, uşaq öz problemini ailəsinə deməkdən qorxursa, virtual məkanda qarşılaşdığı təhlükəni gizlətməyə çalışa bilər. Buna görə də rəqəmsal təhlükəsizliyin ilk müdafiə xətti texniki vasitələrdən əvvəl ailə daxilindəki etimad mühitidir.
Rəqəmsal savadlılıq artıq zərurətdirBu gün uşağın savadlı olması yalnız kitab oxumaq və məktəb proqramını mənimsəməklə ölçülmür. Rəqəmsal savadlılıq da müasir dövrün əsas bacarıqlarından birinə çevrilib.

Uşaq bilməlidir:

Hər gördüyün məlumat doğru deyil.

Hər internet istifadəçisi etibarlı insan deyil.

Virtual məkanda paylaşdığın məlumatın nəticələri ola bilər.Səni narahat edən hadisəni gizlətmək yox, etibar etdiyin böyüyə danışmaq lazımdır.

Bu sadə prinsiplər uşağın internetdə daha təhlükəsiz davranmasına kömək edə bilər.

Uşağı virtual dünyada tək buraxmayaq

Uşaqlar gələcəyin cəmiyyətini formalaşdıracaq nəsildir. Onların fiziki sağlamlığı qədər psixoloji sağlamlığının qorunması da mühüm məsələdir.

Virtual dünya uşaqlar üçün həm böyük imkanlar, həm də müəyyən risklər yaradır. Buna görə əsas məqsəd texnologiyanı uşağın həyatından çıxarmaq deyil, texnologiya ilə sağlam münasibət formalaşdırmaqdır.
Valideyn uşağın yanında olmalı, müəllim maarifləndirməli, psixoloq dəstək göstərməli, dövlət təhlükəsiz rəqəmsal mühitin formalaşdırılması üçün müvafiq mexanizmləri gücləndirməli, cəmiyyət isə bu məsələyə məsuliyyətlə yanaşmalıdır.

Ən əsası isə uşağın səsi eşidilməlidir.

Çünki uşağın virtual dünyada təhlükəsizliyi yalnız onun hansı saytlara daxil olması ilə ölçülmür. Təhlükəsizlik həm də uşağın qorxduğu, narahat olduğu və ya başa düşmədiyi bir hadisə ilə qarşılaşdıqda "Mən bunu valideynimə danışa bilərəm" deyə bilməsidir.

Virtual təhlükəsizliklə psixoloji sağlamlıq arasında görünməyən, lakin çox mühüm bir bağ var. Həmin bağı qorumağın ən etibarlı yolu isə texnologiyanı qadağan etmək deyil, uşağa rəqəmsal dünyada təhlükəsiz yaşamağı öyrətmək, onu dinləmək və heç bir halda tək buraxmamaqdır.

Telegramda izləyin