"Uşağı dərsə məcbur etmək yox, öyrənməyə həvəsləndirmək lazımdır" - Təranə Paşayeva ilə MÜSAHİBƏ

Psixoloq Təranə Paşayeva: "Uşağın təhsilə marağı qiymətdən daha böyük məqsəddir".

Yeni tədris ili ilə birlikdə valideynləri düşündürən əsas məsələlərdən biri uşaqların dərsə və ümumilikdə təhsilə marağının necə artırılmasıdır. Bəzi ailələrdə uşağın yüksək nəticə göstərməsi üçün ciddi nəzarət və təzyiq tətbiq olunur. Lakin mütəxəssislər hesab edirlər ki, təhsilə davamlı maraq məcburiyyətlə deyil, düzgün psixoloji yanaşma ilə formalaşdırılmalıdır.

Uşaq üçün məktəb yalnız bilik əldə edilən məkan deyil. Məktəb onun sosiallaşdığı, öz bacarıqlarını kəşf etdiyi, uğur və uğursuzluqla qarşılaşdığı mühüm inkişaf mərhələsidir. Bəs valideyn uşağın təhsilə həvəsini necə formalaşdırmalıdır?

Bu və digər sualları "Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva cavablandırıb.

- Təranə xanım, uşağın təhsilə marağının formalaşmasında əsas amil nədir?

- Əsas amillərdən biri uşağın öyrənmə prosesində özünü rahat və dəyərli hiss etməsidir. Uşaq bilməlidir ki, onun qiyməti və ya bir tapşırığı düzgün yerinə yetirib-yetirməməsi valideyn sevgisinin göstəricisi deyil. Əgər uşaq hər səhvinə görə danlanırsa, müəyyən müddətdən sonra səhv etməkdən qorxmağa başlayır. Bu isə onun sual verməsinə, araşdırmasına və yeni bilikləri mənimsəməsinə mane ola bilər.Ona görə də valideyn uşağın səhvini uğursuzluq kimi deyil, öyrənmə prosesinin təbii hissəsi kimi qəbul etməlidir.

- Valideynlərin ən çox yol verdiyi səhvlər hansılardır?

- Ən çox rast gəlinən hallardan biri uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməkdir. "Filankəs səndən yaxşı oxuyur", "Onun qiymətləri daha yüksəkdir" kimi ifadələr uşağı motivasiya etmək əvəzinə onda özünəinam problemi yarada bilər.
Digər məsələ həddindən artıq nəzarətdir. Valideyn uşağın bütün dərs prosesini öz üzərinə götürməməlidir. Uşağa müəyyən məsuliyyət verilməlidir ki, tədricən öz vaxtını planlaşdırmağı və öhdəliklərini yerinə yetirməyi öyrənsin.

- Bəs aşağı qiymət alan uşağa necə yanaşmaq lazımdır?

- İlk növbədə səbəbi müəyyənləşdirmək lazımdır. Aşağı qiymət problemin nəticəsidir, səbəbin özü deyil.
Uşaq mövzunu başa düşməyib? Yorulub? Dərsə marağı azalıb? Müəllimlə və ya sinif yoldaşları ilə bağlı problemi var? Bunları araşdırmadan uşağı danlamaq düzgün deyil.Valideyn "Niyə belə qiymət almısan?" sualından əvvəl "Bu mövzuda sənə nə çətin oldu?" deyə soruşsa, daha sağlam ünsiyyət yarana bilər.

- Uşağın təhsilə həvəsini artırmaq üçün valideyn konkret olaraq nə edə bilər?

- Uşağın maraq dairəsini nəzərə almaq çox vacibdir. Təhsili uşağın gündəlik həyatı ilə əlaqələndirmək lazımdır.
Məsələn, uşaq texnologiya ilə maraqlanırsa, riyaziyyat və informatikanın onun sevdiyi sahələrlə əlaqəsini göstərmək olar. Təbiətə marağı varsa, müşahidələr aparmaq, kitablar oxumaq, təbiət hadisələri haqqında birlikdə araşdırma aparmaq mümkündür.Ən əsası isə valideyn uşağın suallarını kiçiltməməlidir. Uşağın "niyə?" sualı onun öyrənmək istəyinin göstəricisidir.

- Uşağın motivasiyasında tərifin rolu nə qədərdir?

- Tərif vacibdir, amma onun necə verilməsi daha önəmlidir. Uşağa sadəcə "Sən ağıllısan" deməkdənsə, onun konkret səylərini qeyd etmək daha faydalıdır.Məsələn, "Bu tapşırığı həll etmək üçün çox çalışdın", "Çətin mövzunu əvvəlkindən daha yaxşı başa düşdün" kimi ifadələr uşağa göstərir ki, nəticəyə onun səyi və əzmi ilə nail olmaq mümkündür.
Bu yanaşma uşağın öz imkanlarına inamını gücləndirir.

- Müasir dövrdə telefon və sosial şəbəkələr də uşaqların diqqətinə təsir göstərir. Bu məsələdə valideyn necə davranmalıdır?

- Burada əsas məsələ yalnız qadağa qoymaq deyil, balans yaratmaqdır. Uşağın gün ərzində dərs, istirahət, fiziki aktivlik, ailə ilə ünsiyyət və texnologiyadan istifadə üçün müəyyən edilmiş rejimi olmalıdır.

Valideyn özü də davranışı ilə nümunə göstərməlidir. Uşaqdan telefonu kənara qoymasını tələb edən valideyn bütün vaxtını telefonla keçirirsə, verilən mesaj effektiv olmayacaq.

- Məktəbə yeni başlayan və ya uzun tətil müddətindən sonra dərs rejiminə qayıdan uşaqlara necə yanaşmaq lazımdır?

- Keçid mərhələsi tədricən olmalıdır. Uşağın bir gündən digərinə çox ağır rejimə keçirilməsi onda əlavə gərginlik yarada bilər.Yuxu rejiminin normallaşdırılması, gündəlik planın qurulması, dərsə kiçik zaman intervalları ilə başlamaq və uşağın istirahətinə də vaxt ayırmaq daha məqsədəuyğundur.Valideyn bu mərhələdə uşağın yanında olmalı, amma bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürməməlidir.

- Son olaraq yeni tədris ilinin başlanması ilə bağlı valideynlərə nə tövsiyə edərdiniz?

- Valideynlər yadda saxlamalıdırlar ki, uşağın məktəb həyatı uzunmüddətli inkişaf prosesidir. Bir qiymət uşağın gələcəyini müəyyən etmir.Əsas məqsəd uşağın öyrənməkdən zövq alması, sual verməsi, araşdırması, səhv etməkdən qorxmaması və tədricən müstəqil öyrənmə bacarığı qazanmasıdır.
Uşağın təhsilə həvəsi məcburiyyətlə deyil, münasibətlə formalaşır. Ona görə də uşağa "Nə qədər yüksək qiymət aldın?" sualından əlavə, "Bu gün nə yeni öyrəndin?" sualını da vermək lazımdır.

Təhsilə həvəs ailədən başlayır

Uşağın təhsilə münasibəti bir gündə formalaşmır. Bu proses ailədəki münasibətdən, məktəb mühitindən, müəllimin yanaşmasından və uşağın özünü necə hiss etməsindən asılıdır.
Valideynin vəzifəsi uşağın yerinə hər şeyi etmək deyil, onun öz potensialını kəşf etməsinə şərait yaratmaqdır.
Çünki məqsəd sadəcə dərs oxuyan uşaq deyil, öyrənməyi sevən və həyatı boyu inkişaf etməyə davam edən fərd yetişdirməkdir.

Telegramda izləyin