Lokal xarakterli antiterror tədbirləri: Qarabağda 30 illik separatizmə son qoyan tarixi dönüş

2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Ordusunun Qarabağ bölgəsində həyata keçirdiyi lokal xarakterli antiterror tədbirləri Azərbaycan tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri kimi yadda qaldı. Cəmi 23 saat 50 dəqiqə davam edən hərbi əməliyyat nəticəsində Azərbaycanın öz ərazisində uzun illər mövcud olmuş qanunsuz silahlı və hərbi-siyasi strukturun fəaliyyətinə son qoyuldu. Sentyabrın 20-də əldə olunan razılaşma isə Qarabağda yeni siyasi və təhlükəsizlik reallığının əsasını qoydu.

Bu hadisəni yalnız qısamüddətli hərbi əməliyyat kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Lokal antiterror tədbirləri 1990-cı illərin əvvəllərindən davam edən münaqişənin, 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra yaranmış vəziyyətin və üç il ərzində formalaşan mürəkkəb təhlükəsizlik şəraitinin məntiqi nəticəsi idi.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatdan sonra Qarabağda Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının və qanunsuz silahlı dəstələrin mövcudluğu davam edirdi. Bakı dəfələrlə bu qüvvələrin Azərbaycanın ərazisindən çıxarılmasını tələb edirdi. Eyni zamanda, bölgədə silah-sursat və hərbi texnikanın toplanması, yeni istehkamların yaradılması və atəşkəs rejiminin pozulması ilə bağlı Azərbaycan tərəfi məlumatlar yayırdı.

2023-cü ilin sentyabrına gəldikdə isə vəziyyət artıq kritik həddə çatmışdı.
Sentyabrın 19-da Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Qarabağda mina partlayışları nəticəsində mülki şəxslərin və polis əməkdaşlarının həlak olduğunu bildirdi. Həmin hadisələrdən sonra Azərbaycan Ordusunun lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladığı elan edildi. Rəsmi açıqlamaya əsasən, tədbirlərin məqsədi Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun bərpa edilməsi, qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah olunması və hərbi infrastrukturun zərərsizləşdirilməsi idi.

Burada "lokal xarakterli" ifadəsi xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycan əməliyyatın Ermənistan ərazisinə qarşı genişmiqyaslı hərbi kampaniya olmadığını, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində həyata keçirildiyini vurğulayırdı. Yəni Bakının təqdim etdiyi çərçivədə əsas hədəf Ermənistan dövləti deyil, Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən qanunsuz silahlı birləşmələr idi.

Əməliyyatın gedişi də əvvəlcədən müəyyən edilmiş hərbi məqsədlərin ardıcıl şəkildə həyata keçirildiyini göstərdi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatlarına görə, hərbi mövqelər, atəş nöqtələri, döyüş vasitələri və digər hərbi obyektlər hədəfə alındı. Rəsmi Bakı dəfələrlə bəyan etdi ki, mülki əhali və mülki infrastruktura qarşı məqsədli zərbələr endirilməyib.

Sentyabrın 20-də, təxminən 24 saatdan sonra, Qarabağdakı qanunsuz silahlı birləşmələrin atəşkəs barədə razılığa gəldiyi bildirildi. Razılaşmanın əsas şərtlərindən biri silahların yerə qoyulması və silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi idi.

Bu, Qarabağdakı hərbi-siyasi vəziyyət baxımından fundamental dəyişiklik demək idi.
Çünki 1990-cı illərdən etibarən Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində Bakıdan kənar fəaliyyət göstərən separatçı idarəetmə sistemi mövcud idi. 2020-ci ildən sonra həmin struktur əvvəlki ərazilərinin böyük hissəsinə nəzarəti itirsə də, Qarabağın bir hissəsində fəaliyyətini davam etdirirdi. 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra isə bu sistemin hərbi dayaqları aradan qalxdı.

Məhz buna görə 19-20 sentyabr hadisələrini 2020-ci il müharibəsindən ayrı qiymətləndirmək çətindir.
2020-ci il Vətən müharibəsi Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsində hərbi balansı kökündən dəyişdirdi. Azərbaycan böyük əraziləri işğaldan azad etdi və 10 noyabr razılaşmasından sonra regionda yeni təhlükəsizlik reallığı yarandı. Lakin Qarabağın bir hissəsində separatçı silahlı strukturun qalması münaqişənin tam başa çatması ilə bağlı suallar doğururdu.

2023-cü ilin sentyabrında isə həmin mərhələ də başa çatdı.Antiterror tədbirlərinin digər mühüm nəticəsi Qarabağda paralel idarəçilik modelinin faktiki olaraq sıradan çıxarılması oldu. Azərbaycan dövlətinin mövqeyinə əsasən, ölkənin bütün ərazisində vahid hüquqi və inzibati sistemin təmin edilməsi üçün əsas maneələrdən biri aradan qalxdı.

Sentyabr hadisələrindən bir neçə gün sonra separatçı qurumun rəhbəri Samvel Şahramanyan qurumun mövcudluğuna son qoyulmasını nəzərdə tutan sənəd imzaladı. Bu proses Qarabağda 1990-cı illərdən formalaşmış separatçı idarəetmə modelinin siyasi baxımdan da sona çatmasını sürətləndirdi.
Beləliklə, Qarabağ məsələsinin hərbi komponenti ilə yanaşı, onun siyasi arxitekturası da dəyişdi.
Burada daha bir mühüm məqam var: antiterror tədbirlərindən sonra əsas məsələ artıq hərbi əməliyyat yox, yeni reallığın formalaşdırılması idi.

Azərbaycan qarşısında üç əsas istiqamət dayanırdı: təhlükəsizliyin təmin edilməsi, Qarabağ ərazisinin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıdışının təşkili.
Böyük Qayıdış proqramı məhz bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət qazandı. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yolların, hava limanlarının, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər infrastrukturun tikilməsi hərbi nəticələrin sosial-iqtisadi nəticələrə çevrilməsi məqsədini daşıyır.

Lokal antiterror tədbirlərinin regional nəticələri də az əhəmiyyətli deyil.
2020-ci ildən sonra Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıq yaranmışdı. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri isə bu reallığı daha da möhkəmləndirdi. Qarabağ məsələsində əvvəlki status-kvonun aradan qalxması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin də yeni mərhələyə keçməsinə şərait yaratdı.Əvvəllər danışıqların əsas mövzularından biri Qarabağın statusu idisə, 2023-cü ildən sonra əsas gündəm Azərbaycan və Ermənistan arasında dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması, sərhədlərin delimitasiyası və sülh sazişi məsələlərinə keçdi.

Bu dəyişiklik Qarabağ məsələsinin regional diplomatiyada tutduğu yerə də təsir göstərdi.
Eyni zamanda, hadisələr informasiya müharibəsinin də mühüm nümunəsinə çevrildi. Qarabağ münaqişəsi uzun illər yalnız döyüş meydanında deyil, informasiya və diplomatiya müstəvisində də davam edib. Azərbaycan 2023-cü ilin sentyabrında əməliyyatın məqsədləri, gedişi və nəticələri barədə beynəlxalq ictimaiyyətə müxtəlif kanallarla məlumat çatdırmağa çalışdı.Bu baxımdan antiterror tədbirlərinin başqa bir nəticəsi də Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı mövqeyinin praktiki müstəvidə reallaşması oldu.

Lakin 2023-cü ilin hadisələrinə münasibətdə beynəlxalq müstəvidə fərqli mövqelərin olduğunu da nəzərə almaq lazımdır. Müxtəlif beynəlxalq təşkilatlar və dövlətlər əməliyyatın gedişi, Qarabağ ermənilərinin təhlükəsizliyi və sonrakı humanitar vəziyyətlə bağlı narahatlıqlar ifadə etmişdilər. Azərbaycan isə öz növbəsində əməliyyatın Azərbaycanın suveren ərazisində keçirildiyini və əsas məqsədin qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilahı olduğunu bildirirdi.
Bu fərqli yanaşmalar göstərir ki, 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin yalnız hərbi aspektini deyil, onun humanitar, hüquqi və diplomatik tərəflərini də ayrıca araşdırmaq lazımdır.Bununla belə, hadisələrin Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından əsas nəticəsi dəyişmir: 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ üzərində Azərbaycanın faktiki dövlət nəzarəti bərpa edildi.

Bu hadisə 1990-cı illərin əvvəllərində başlayan prosesin hərbi mərhələsinin son nöqtəsi oldu.
1994-cü ilin atəşkəsindən sonra Qarabağ münaqişəsi uzun illər həll olunmamış vəziyyətdə qalmışdı. 2020-ci il müharibəsi bu status-kvonu dəyişdirdi. 2023-cü il antiterror tədbirləri isə Qarabağda separatçı silahlı strukturun mövcudluğuna son qoyaraq yeni mərhələ açdı.

Bu gün həmin hadisələrə üç il sonra nəzər saldıqda, onların əhəmiyyətini yalnız 23 saat 50 dəqiqəlik hərbi əməliyyatla məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Bu müddət 30 ildən artıq davam edən münaqişənin son hərbi epizodu olmaqla yanaşı, Qarabağın gələcəyinə dair tamamilə yeni siyasi, hüquqi və sosial gündəm yaratdı.
İndi əsas məsələ artıq keçmiş status-kvonun müzakirəsi deyil. Əsas məsələ Qarabağda təhlükəsiz, dayanıqlı həyatın qurulması, yaşayış məntəqələrinin bərpası, insanların öz doğma torpaqlarına qayıdışı və regionun Azərbaycanın ümumi iqtisadi və sosial məkanına inteqrasiyasıdır. 19-20 sentyabr 2023-cü il hadisələri bu baxımdan yalnız bir hərbi əməliyyatın deyil, bütöv bir tarixi mərhələnin bağlanması kimi yadda qaldı.

Emil Əkbərov
"BİG Media"MMC-nin direktoru

Telegramda izləyin