Vahid forma, vahid qayda, bərabər imkan: Məktəbli geyimi ətrafında yeni yanaşma

Məktəbli forması haqqında müzakirələri yalnız geyim məsələsi kimi təqdim etmək mövzunun mahiyyətini daraltmaq deməkdir. Əslində vahid məktəbli forması məktəb mühitində bərabərlik, intizam, sosial münasibətlər, valideyn-məktəb əməkdaşlığı, uşağın rahatlığı və təhsil müəssisəsinin daxili mədəniyyəti ilə birbaşa bağlı olan məsələlərdən biridir.
Azərbaycanın dövlət ümumi təhsil müəssisələrində məktəbli forması artıq ayrıca normativ çərçivəyə malikdir. Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisəsi təhsilalanlarının geyim formalarının təsvirləri təsdiqlənib. Sənəddə formanın müəyyən edilmiş təsvirlərə uyğun olması, materialın keyfiyyətli və sağlamlığa mənfi təsir göstərməyən xüsusiyyətlərə malik olması, valideynlərin uşaqları forma ilə təmin etməsi və məktəb rəhbərliyinin tələblərə riayətə nəzarət etməsi nəzərdə tutulur.

İyulda "Ümumi təhsil haqqında" Qanuna edilmiş dəyişikliklər isə məsələni daha da konkretləşdirib. Qanuna əsasən dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimlə bağlı tələblərə riayət etməsi müəyyənləşdirilib. Eyni zamanda valideynlərin də övladlarının geyim forması ilə bağlı tələblərə riayət etməsini təmin etməsi valideyn vəzifələri sırasına əlavə edilib.Bu dəyişiklik göstərir ki, məktəbli forması artıq sadəcə məktəbin daxili təşəbbüsü kimi deyil, ümumi təhsil sisteminin təşkilinə aid məsələlərdən biri kimi nəzərdən keçirilir. Başqa sözlə, söhbət yalnız "şagirdin nə geyinməsi"ndən getmir; söhbət məktəbdə ümumi qaydanın necə formalaşmasından gedir.
Məsələnin birinci və ən mühüm istiqaməti bərabərlikdir. Məktəb cəmiyyətin müxtəlif sosial təbəqələrindən olan uşaqların bir araya gəldiyi məkandır. Eyni sinifdə müxtəlif gəlir imkanlarına malik ailələrin övladları təhsil alır. Təbii olaraq onların ailələrinin geyim və digər istehlak imkanları fərqli ola bilər. Məktəb isə bu fərqlərin uşaqlar arasında üstünlük və ya aşağılıq hissinə çevrilməməsinə çalışmalıdır.

Geyim bu fərqlərin ən görünən tərəflərindən biridir. Şagirdlərin geyim üzərindən bir-birini müqayisə etməsi, markaların, qiymətlərin və xarici görünüşün sosial status göstəricisinə çevrilməsi məktəbin əsas məqsədləri ilə uyğun gəlməyən münasibətlər yarada bilər. Vahid forma həmin fərqləri tamamilə aradan qaldırmır, çünki ailələrin sosial imkanları həyatın digər sahələrində də özünü göstərə bilər. Lakin məktəb daxilində ən azı bir sahədə ümumi standart yaratmaqla sosial müqayisənin miqyasını azaltmağa imkan verir.Bu, məktəbli formasının sosial mahiyyətini izah edən əsas arqumentlərdən biridir.

Uşaqların eyni parta arxasında oturması, eyni dərslərdə iştirak etməsi, eyni müəllimdən təhsil alması və eyni məktəb qaydalarına tabe olması onların məktəb daxilində bərabər statusunun əsasını təşkil edir. Forma isə həmin bərabərliyin görünən elementlərindən birinə çevrilir.Lakin burada mühüm bir sərhəd var: vahid geyim bərabərlik yaratmır, bərabərlik prinsipini simvolizə və dəstəkləyə bilər. Əsl bərabərlik müəllim münasibətindən, təhsilin keyfiyyətindən, imkanlara çıxışdan, şagird hüquqlarının qorunmasından və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasından başlayır.

Deməli, formaya həddindən artıq böyük missiya yükləmək də düzgün deyil. Bahalı və ya keyfiyyətsiz forma, yaxud formanın qaydalara uyğunluğuna həddən artıq inzibati yanaşma məktəbdə bərabərlik hissini gücləndirmək əvəzinə, əksinə, yeni sosial gərginliklər yarada bilər.

Burada ikinci mühüm məsələ rahatlıqdır.Məktəbli forması uşağın gün ərzində uzun müddət istifadə etdiyi geyimdir. Buna görə onun praktik, rahat və yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olması prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Mövcud normativ sənəddə də geyim formalarının təbii və keyfiyyətli, davamlı, aşınmaya davamlı və sağlamlığa mənfi təsir göstərməyən materiallardan hazırlanması kimi tələblər nəzərdə tutulur.Bu yanaşma təsadüfi deyil. Məktəb formasının əsas funksiyası uşağı narahat etmək yox, təhsil mühitinə uyğun geyim standartı yaratmaqdır.
Əgər forma uşağın hərəkətini məhdudlaşdırırsa, hava şəraitinə uyğun deyilsə, keyfiyyətsiz materialdan hazırlanıbsa və ya ailə üçün həddindən artıq maliyyə yükü yaradırsa, onda formanın sosial məqsədi ilə praktiki nəticəsi arasında ziddiyyət meydana çıxa bilər.Bu səbəbdən vahid məktəbli formasının uğuru yalnız model və rənglə ölçülməməlidir. Onun qiyməti, keyfiyyəti, əlçatanlığı, mövsümə uyğunluğu və uzunmüddətli istifadəyə yararlılığı da mühüm göstəricilərdir.

Üçüncü istiqamət məktəb intizamıdır.Məktəb müəyyən qaydalar əsasında fəaliyyət göstərən sosial institutdur. Şagirdin dərsə vaxtında gəlməsi, tədris prosesinə mane olmaması, məktəb əmlakına hörmət etməsi və digər şagirdlərin öyrənmə hüquqlarına riayət etməsi ümumi məktəb davranış mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Rəsmi şagird davranış qaydalarında geyim və xarici görünüş də ayrıca bölmə kimi nəzərdə tutulur və şagirdlərdən geyim forması ilə bağlı qaydalara riayət etmək tələb olunur.

Burada forma məsələsi daha böyük bir sistemin yalnız bir hissəsidir. Məktəbin məqsədi uşaqları çoxsaylı qadağalarla idarə etmək yox, onlarda məsuliyyətli davranış vərdişi formalaşdırmaqdır.
Uşaq qaydaya yalnız "cəzalanaram" düşüncəsi ilə əməl edirsə, bu, tam mənada tərbiyə nəticəsi sayılmaya bilər. Əsas məsələ şagirdin qaydanın məqsədini başa düşməsidir. Məktəb forması da bu baxımdan uşağa ümumi kollektivdə müəyyən qaydaların mövcud olduğunu və həmin qaydaların hamıya tətbiq edildiyini öyrədən vasitələrdən biri ola bilər.
Dördüncü istiqamət məktəb-valideyn münasibətləridir.

2026-cı ildə qanunvericiliyə edilən dəyişikliklə valideynlərin övladlarının geyim forması ilə bağlı tələblərə riayət etməsini təmin etməsi ayrıca vəzifə kimi müəyyən edilib. Bu, məsələyə yalnız məktəbin deyil, ailənin də məsuliyyət daşıdığını göstərir.Əslində bu, təhsil prosesinin ümumi məntiqinə uyğundur. Uşağın tərbiyəsi yalnız məktəbin işi deyil. Məktəb və ailə eyni istiqamətdə hərəkət etdikdə qaydaların uşaq tərəfindən qəbul edilməsi daha asan olur.

Əgər məktəb bir tələb müəyyən edir, valideyn həmin tələbi uşağın yanında daim mübahisə predmetinə çevirirsə, şagird üçün qaydanın legitimliyi zəifləyə bilər. Əksinə, valideyn məktəbin qaydalarını uşağa izah edir və problemlər yarandıqda məktəblə dialoq qurursa, uşaq həm qaydalara riayət etməyi, həm də problemini düzgün formada ifadə etməyi öyrənir.
Burada məktəbin öz məsuliyyəti də böyükdür. Qayda aydın, əsaslandırılmış və hamıya eyni tətbiq olunmalıdır. Əgər eyni davranışa müxtəlif şagirdlərə münasibətdə fərqli yanaşılırsa, bu, intizamın özünə inamı zəiflədə bilər.

Beşinci mühüm istiqamət dünyəvi və inklüziv məktəb mühitidir.2026-cı ildə "Ümumi təhsil haqqında" Qanuna "millilik və dünyəvilik" prinsipinin ayrıca daxil edilməsi ümumi təhsil sisteminin dünyəvi xarakterinin qanunvericilikdə ifadəsini daha da konkretləşdirib.

Dünyəvi məktəb müxtəlif dünyagörüşlərinə malik uşaqların eyni təhsil mühitində bərabər şəkildə iştirak etdiyi məkandır. Burada əsas məqsəd uşaqların dini, etnik və sosial mənsubiyyətlərinə görə fərqləndirilməsi deyil, onların ümumi təhsil hüququnun təmin edilməsidir.Vahid məktəbli forması bu baxımdan ümumi məktəb kimliyinin formalaşmasına xidmət edən element kimi nəzərdən keçirilə bilər. Lakin bu prinsip tətbiq edilərkən uşağın hüquqları, sağlamlığı, rahatlığı və qanunvericiliyin digər tələbləri də nəzərə alınmalıdır.

Altıncı məsələ uşağın fərdiliyidir.Vahid forma haqqında ən çox səslənə biləcək suallardan biri budur: uşaqların fərdiliyi necə qorunacaq?Bu sual əhəmiyyətlidir. Çünki məktəbin məqsədi bütün uşaqları eyni düşünən və eyni görünən insanlara çevirmək deyil. Əksinə, müasir təhsilin məqsədlərindən biri müstəqil düşünən, yaradıcı və məsuliyyətli şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.Buna görə də "vahid forma" anlayışı "vahid şəxsiyyət" anlayışı ilə qarışdırılmamalıdır. Eyni forma geyinən uşaqların düşüncələri, istedadları, maraqları və xarakterləri tamamilə fərqli ola bilər. Məktəb forması yalnız ortaq geyim standartıdır; uşağın şəxsiyyətinin sərhədi deyil.Bu mənada məktəbdə əsas fərqləndirici amil geyim yox, bilik və bacarıq olmalıdır.

Yeddinci məsələ iqtisadi yükdür.Vahid forma sosial bərabərlik yaratmaq məqsədi daşıyırsa, onun özü ailələr üçün yeni bərabərsizlik mənbəyinə çevrilməməlidir. Forma əlçatan olmalıdır. Ailənin uşağı məktəbə göndərmək üçün zəruri geyimi əldə etməsi mümkün olmalıdır.

2022-ci il qaydalarında geyim forması ilə valideynlərin və ya digər qanuni nümayəndələrin təmin etməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin məlumatında məktəblərin forma nümunələrindən birini seçdiyi, valideynlərin formaları müxtəlif məntəqələrdən əldə edə və istəyə uyğun sifarişlə tikdirə bildiyi qeyd olunub.
Buradan mühüm nəticə çıxır: vahid forma tətbiq edilirsə, seçim və əldəetmə imkanlarının da mümkün qədər əlçatan olması vacibdir.

Səkkizinci məsələ məktəb mədəniyyətidir. Məktəb mədəniyyəti yalnız dərslik, müəllim və qiymətlərdən ibarət deyil. Məktəbə daxil olan uşağın qarşılaşdığı mühit onun təhsil haqqında təsəvvürünə təsir edir. Səliqəli görünüş, ümumi qaydalar, qarşılıqlı hörmət və məsuliyyət məktəbin gündəlik həyatında bir-birini tamamlayan elementlərdir.Bu baxımdan vahid forma məktəb mədəniyyətinin görünən tərəfi sayıla bilər. Lakin görünən tərəfin arxasında məzmun dayanmalıdır. Şagird vahid forma geyinsə də, məktəbdə təhqir, ayrı-seçkilik, zorakılıq və ədalətsiz münasibət varsa, yalnız geyimlə sağlam məktəb mühiti yaratmaq mümkün deyil.Deməli, forma məktəb mədəniyyətinin nəticəsi və alətlərindən biri ola bilər, lakin onun özü məktəb mədəniyyətinin əvəzi deyil.

Vahid məktəbli forması məqsəd yox, vasitədir.Onun məqsədə çevrilməsi yanlış yanaşma olardı. Məqsəd uşağın keyfiyyətli təhsil alması, təhlükəsiz və rahat mühitdə inkişaf etməsi, sosial fərqlərin təhsil prosesinə mümkün qədər az təsir göstərməsi və şagirdlərdə məsuliyyət hissinin formalaşmasıdır. Forma isə bu məqsədlərə xidmət edən mexanizmlərdən biridir.Məsələyə bu prizmadan yanaşdıqda "forma tərəfdarı" və "formaya qarşı" kimi sadə ikili bölgünün kifayət etmədiyi görünür. Əsas sual formanın olub-olmaması ilə yanaşı, onun necə tətbiq olunmasıdır.

Forma keyfiyyətlidirsə, əlçatandırsa, uşağın rahatlığını nəzərə alırsa, qaydalar hamıya eyni tətbiq edilirsə və məktəb rəhbərliyi ilə valideynlər arasında sağlam dialoq varsa, vahid geyim məktəb mühitində nizam və kollektivlik hissinə töhfə verə bilər.Əks halda forma yalnız formal inzibati tələbə çevrilə bilər.Bu səbəbdən məktəbli formasına dair siyasətin əsas meyarları aydın olmalıdır: bərabərlik, rahatlıq, təhlükəsizlik, əlçatanlıq, praktik istifadə, yaş xüsusiyyətlərinə uyğunluq və hamıya eyni münasibət.Məsələnin ən mühüm tərəfi isə uşağın məktəbdə özünü necə hiss etməsidir. Məktəb uşağın qorxduğu, sıxıldığı və yalnız qaydalarla üzləşdiyi yer deyil, öyrəndiyi, inkişaf etdiyi və öz potensialını ortaya qoyduğu mühit olmalıdır.

Vahid məktəbli formasının əsl fəlsəfəsi də burada meydana çıxır. Məktəb uşaqlara belə bir mesaj verməlidir: məktəbdə sosial statusunuzdan və ailənizin maddi imkanlarından asılı olmayaraq təhsil hüququnuz eynidir; sizin dəyəriniz geyiminizin qiyməti ilə deyil, şəxsiyyətiniz, biliyiniz, davranışınız və bacarıqlarınızla ölçülür.
Bu baxımdan məktəbli forması sadəcə parça və rəng məsələsi deyil. Bu, məktəbin hansı dəyərləri müdafiə etdiyinin görünən ifadəsidir.

Əgər vahid forma bərabərliyi, intizamı, məktəbə aidlik hissini və təhsil mühitinin nizamını gücləndirmək üçün tətbiq edilirsə, onun mahiyyəti daha aydın olur. Əgər bütün diqqət yalnız formanın özünə yönəlirsə, təhsilin əsas məqsədi kölgədə qala bilər.

Ona görə də məktəbli forması məsələsində ən doğru yanaşma geyimi təhsilin məqsədindən ayırmamaqdır. Məktəbin əsas vəzifəsi yaxşı geyinmiş deyil, yaxşı təhsil almış, məsuliyyətli, savadlı, hüquqlarını və vəzifələrini bilən, başqalarına hörmət edən və cəmiyyətə faydalı vətəndaş yetişdirməkdir.
Vahid məktəbli forması bu böyük məqsədin yalnız bir elementidir. Onun əhəmiyyəti də məhz bu sistem daxilində - bərabərlik, nizam-intizam, sosial adaptasiya və məktəb mədəniyyətinin formalaşmasına verdiyi töhfə ilə ölçülməlidir.

Jalə Əliyeva
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin