Vahid məktəbli forması: sadəcə geyim deyil, məktəb mədəniyyətinin mühüm elementi

Məktəbli forması uzun illərdir təhsil sistemində müzakirə olunan məsələlərdən biridir. İlk baxışda bu mövzu sadəcə şagirdlərin məktəbə hansı geyimdə gəlməsi ilə bağlı texniki qayda təsiri bağışlasa da, əslində məsələ daha geniş məna daşıyır. Vahid məktəbli forması məktəbdə bərabərlik, sosial münasibətlər, intizam, kollektivə aidlik, məktəb kimliyi, valideyn-məktəb əməkdaşlığı və təhsil mühitinin təşkili kimi bir sıra mühüm məsələlərlə birbaşa əlaqəlidir.
Məktəb yalnız dərslərin keçirildiyi məkan deyil. Uşaq burada biliklə yanaşı, sosial davranış qaydalarını, məsuliyyət hissini, başqalarına hörməti, kollektivdə davranmağı və müəyyən edilmiş normalara əməl etməyi öyrənir. Bu mənada məktəbin daxili qaydalarının hər biri müəyyən pedaqoji məna daşıyır. Məktəbli forması da həmin sistemin elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Vahid geyim konsepsiyasının əsas fəlsəfəsi məktəb daxilində ümumi və bərabər təhsil mühiti yaratmaqdır. Şagirdlər müxtəlif ailələrdən gəlirlər. Onların sosial vəziyyəti, ailələrinin gəlirləri, həyat şəraiti və gündəlik imkanları bir-birindən fərqlənə bilər. Bu fərqlər həyatın təbii reallığıdır. Lakin məktəb həmin fərqlərin uşaqlar arasında ayrı-seçkilik və sosial təzyiq yaratdığı məkana çevrilməməlidir.

Məhz bu nöqtədə vahid məktəbli formasının sosial əhəmiyyəti ortaya çıxır. Geyim uşaqlar arasında sosial statusun nümayiş vasitəsinə çevrilmədikdə şagirdlərin diqqətinin təhsil prosesinə yönəldilməsi daha asan ola bilər. Əlbəttə, vahid forma sosial və iqtisadi fərqləri tamamilə aradan qaldırmır. Uşaqların imkanları digər vasitələrlə də fərqlənə bilər. Lakin geyim üzərindən aparılan müqayisələrin məhdudlaşdırılması məktəb daxilində bərabərlik hissinin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.

Uşaqların bir-birini geyim üzərindən qiymətləndirməsi bəzi hallarda sosial təzyiq yarada bilər. Daha bahalı geyim, marka, ayaqqabı və aksesuarlar uşaqlar arasında görünən fərqlər yaradır. Belə şəraitdə ailəsinin maddi imkanları məhdud olan uşaq özünü digər uşaqlardan fərqli hiss edə bilər. Bu isə məktəbin əsas məqsədi olan təhsil və inkişaf prosesindən diqqətin yayınmasına səbəb ola bilər.

Vahid məktəbli forması bu problemin yeganə həlli deyil, lakin mümkün mexanizmlərdən biridir. Məktəb mühitində uşağın hansı ailədən gəlməsindən daha çox onun biliyi, bacarığı, davranışı və şəxsiyyət keyfiyyətləri ilə qiymətləndirilməsi daha sağlam sosial mühitin formalaşmasına imkan yaradır.

Məsələnin digər mühüm tərəfi məktəb kimliyidir. Şagird müəyyən məktəbin üzvü olduğunu hiss etdikdə həmin məktəbin qaydalarına, ənənələrinə və kollektivinə münasibəti də formalaşır. Vahid forma bu aidlik hissinin vizual ifadələrindən biri ola bilər. Məktəbin emblemi, forması, daxili qaydaları və ümumi davranış standartları birlikdə məktəb mədəniyyətini yaradır.

Burada mühüm bir incəlik var: vahid forma şagirdlərin şəxsiyyətini eyniləşdirmək anlamına gəlməməlidir. Əksinə, məqsəd müxtəlif xarakterli, müxtəlif maraqları və qabiliyyətləri olan uşaqları ümumi təhsil mühiti daxilində birləşdirməkdir. Şagirdlərin fərdiliyi geyimdən daha çox onların düşüncəsində, yaradıcılığında, biliyində, bacarığında və sosial davranışında özünü göstərməlidir.

Məktəb mühitində bərabərlik yalnız sosial-iqtisadi status məsələsi ilə də məhdudlaşmır. Təhsil müəssisəsində bütün şagirdlərin dini, etnik, sosial və digər fərqlərindən asılı olmayaraq ümumi təhsil hüququndan yararlanması vacibdir. Dünyəvi dövlət məktəbi müxtəlif dünyagörüşlərinə malik uşaqların bir arada təhsil aldığı neytral və inklüziv mühit yaratmalıdır.

Bu baxımdan məktəbli forması da ümumi məktəb qaydalarının bir hissəsi kimi qəbul edilir. Burada əsas prinsip ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi, qaydaların bütün şagirdlərə eyni yanaşma əsasında tətbiq olunması və məktəb mühitinin hər bir uşaq üçün təhlükəsiz və qəbulolunan olmasıdır.

Lakin vahid forma anlayışını yalnız "hamı eyni geyinsin" prinsipi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Əsas məsələ formanın necə müəyyən edilməsi və necə tətbiq olunmasıdır. Məktəbli geyimi uşağın yaşına, fiziki fəaliyyətinə, mövsümə və tədris şəraitinə uyğun olmalıdır. Həddindən artıq formal, hərəkəti məhdudlaşdıran və praktik olmayan geyim məktəb mühitində əlavə narahatlıq yarada bilər.

Xüsusilə ibtidai siniflərdə bu məsələ daha çox diqqət tələb edir. Kiçik yaşlı uşaqlar dərs prosesindən əlavə müxtəlif fiziki və yaradıcı fəaliyyətlərdə iştirak edirlər. Buna görə geyim rahat, davamlı, asan qulluq edilən və uşağın hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırmayan formada seçilməlidir.
Yuxarı siniflərdə isə yeniyetmələrin sosial və psixoloji xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Yeniyetməlik dövründə uşaqlar öz görünüşlərinə və həmyaşıdlarının münasibətinə daha həssas yanaşa bilirlər. Buna görə forma qaydaları tətbiq edilərkən təhqir, ictimai qınaq və uşağın şəxsiyyətinin alçaldılması kimi yanaşmalardan qəti şəkildə uzaq durulmalıdır.
İntizam qaydasının məqsədi uşağı cəzalandırmaq deyil, məsuliyyətli davranışa alışdırmaqdır. Şagird müəyyən edilmiş geyim standartına əməl etmədikdə məktəbin yanaşması pedaqoji və izahlı xarakter daşımalıdır. Uşağın digər şagirdlərin qarşısında alçaldılması və ya geyiminə görə təzyiqə məruz qalması məktəb mədəniyyətinin əsas prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edə bilər.

Bu məsələ məktəb-valideyn münasibətlərini də ön plana çıxarır. Uşağın məktəbli formasının təmin edilməsində ailənin rolu böyükdür. Buna görə vahid geyim qaydalarının müəyyənləşdirilməsi zamanı valideynlərin sosial və iqtisadi imkanlarının nəzərə alınması vacibdir. Forma ailələr üçün əlçatan olmalı, onun alınması əlavə və əsassız maliyyə yükünə çevrilməməlidir.

Burada məktəb rəhbərliyinin kommunikasiya siyasəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Valideynə sadəcə "bu qaydadır və əməl etməlisiniz" demək əvəzinə, qaydanın hansı məqsədlə tətbiq olunduğu izah edilməlidir. Şagird və valideyn qaydanın mahiyyətini başa düşdükdə onun icrasına münasibət də daha müsbət və konstruktiv ola bilər.
Əslində məktəbli forması ilə bağlı müzakirələrin mühüm hissəsi məhz bu nöqtədə dayanır: qayda nə üçün mövcuddur və hansı məqsədə xidmət edir? Əgər forma yalnız xarici görünüşə nəzarət vasitəsi kimi təqdim olunursa, onun pedaqoji mahiyyəti daralır. Əgər forma bərabər, rahat, təhlükəsiz və nizamlı təhsil mühitinin bir elementi kimi izah edilirsə, onda məsələnin sosial və təhsil əhəmiyyəti daha aydın görünür.

Vahid məktəbli geyimi həm də məsuliyyət anlayışının formalaşmasına müəyyən töhfə verə bilər. Uşaq gündəlik olaraq məktəb qaydalarına uyğun hazırlaşır, öz geyiminə və şəxsi əşyalarına diqqət yetirir, ümumi davranış standartlarına əməl edir. Bu, gələcəkdə daha geniş ictimai qaydalara uyğunlaşma baxımından müəyyən vərdişlər formalaşdıra bilər.
Lakin burada da balans qorunmalıdır. İntizamla həddindən artıq formalizm arasında fərq var. Məktəb qaydalarının çox sərt və mexaniki tətbiqi uşağın məktəbə münasibətinə mənfi təsir göstərə bilər. Ona görə məktəbli forması ilə bağlı qaydalar aydın, əsaslandırılmış, praktik və yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır.

Digər tərəfdən, vahid forma məktəbdə sosial ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması üçün təkbaşına kifayət deyil. Məktəbdə müəllimlərin münasibəti, şagirdlər arasında ünsiyyət mədəniyyəti, bullinqə qarşı mübarizə, psixoloji dəstək, inklüzivlik və ailə ilə əməkdaşlıq kimi amillər də böyük əhəmiyyət daşıyır. Yəni forma ümumi məktəb mədəniyyətinin yalnız bir hissəsidir.

Bu baxımdan məktəbli formasını təhsil sisteminin daha geniş fəlsəfəsi çərçivəsində nəzərdən keçirmək lazımdır. Məktəb uşağa yalnız "qaydaya əməl et" deməməli, həm də həmin qaydanın arxasında duran dəyəri izah etməlidir. Uşaq bərabərliyin, qarşılıqlı hörmətin, məsuliyyətin və kollektiv həyatın mahiyyətini anlamalıdır.
Məktəbli geyiminin digər mühüm xüsusiyyəti onun praktik olmasıdır. Forma müxtəlif hava şəraitinə uyğun variantlardan ibarət ola bilər. Yay və qış geyimlərinin fərqləndirilməsi, rahat ayaqqabı, uyğun parça və gündəlik istifadə imkanları nəzərə alınmalıdır. Çünki şagirdin təhsil mühitində özünü rahat hiss etməsi bilavasitə tədris prosesinin səmərəliliyinə də təsir edən amillərdəndir.

Burada estetik məsələ də tamamilə kənarda qalmır. Məktəbli forması səliqəli, müasir və uşaqlar üçün qəbulolunan görünüşə malik olmalıdır. Məktəb forması köhnəlmiş və yalnız məcburiyyət təsiri yaradan geyim kimi deyil, məktəb mədəniyyətinin müasir elementi kimi təqdim edilə bilər.

Məktəbin özünəməxsusluğu da forma vasitəsilə müəyyən qədər ifadə oluna bilər. Rəng, emblem və digər elementlər məktəb kimliyinin formalaşmasına kömək edə bilər. Bununla belə, bütün bu elementlərin əsas funksiyası uşağı fərqləndirmək deyil, onu müəyyən təhsil kollektivinin üzvü kimi birləşdirmək olmalıdır.

Məsələnin hüquqi və idarəetmə tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Təhsil müəssisəsində müəyyən edilən daxili qaydalar aydın şəkildə şagird və valideynlərə çatdırılmalı, onların tətbiqi ardıcıl olmalıdır. Eyni zamanda qaydaların tətbiqində uşaqların hüquqları və ləyaqəti qorunmalıdır. İntizam adı altında uşağın alçaldılması və ya ayrı-seçkiliyə məruz qalması heç bir halda məktəb mədəniyyətinin elementi sayıla bilməz.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması ətrafında müzakirəni yalnız "forma olsun, yoxsa olmasın?" sualına endirmək məsələnin mahiyyətini sadələşdirir. Daha əhəmiyyətli suallar bunlardır: forma hansı məqsədə xidmət edir, necə hazırlanır, uşağın rahatlığı necə qorunur, ailələr üçün nə qədər əlçatandır, qaydalar necə tətbiq olunur və bütün şagirdlərə münasibətdə bərabərlik necə təmin edilir?

Əgər bu suallara düzgün cavab verilsə, vahid məktəbli forması məktəb mühitində bərabərlik və nizam-intizamın gücləndirilməsinə xidmət edən vasitələrdən birinə çevrilə bilər. Əks halda, forma sadəcə formal geyim tələbi kimi qəbul edilə bilər.Əslində məktəbli formasının arxasında daha böyük bir fikir dayanır: uşaqların məktəbə yalnız fərqli geyimlərlə deyil, ümumi təhsil məqsədi, qarşılıqlı hörmət və bərabər imkanlar prinsipi ilə daxil olması.

Məktəb mühiti uşağın ailəsinin maddi imkanlarının nümayiş etdirildiyi yer deyil. Bura ilk növbədə onun öyrəndiyi, inkişaf etdiyi, dostluq qurduğu, sosiallaşdığı və gələcək həyata hazırlaşdığı məkandır. Vahid məktəbli forması da bu mühitin təşkilində öz yerini məhz həmin məqsədlər çərçivəsində tapmalıdır.Buna görə məktəbli geyiminə münasibət "hamı eyni görünsün" yanaşmasından daha geniş olmalıdır. Əsas məqsəd uşaqların fərdiliyini aradan qaldırmaq deyil, onların fərqlərinə hörmət etməklə ümumi məktəb dəyərləri ətrafında birləşməsinə şərait yaratmaqdır.

Vahid məktəbli forması bu baxımdan məktəb mədəniyyətinin görünən tərəfidir. Onun görünməyən tərəfi isə bərabərlik, məsuliyyət, hörmət, intizam, təhlükəsizlik və təhsilə münasibətdir. Məhz bu dəyərlər formanın özündən daha böyük məna daşıyır.

Nəticədə məktəbli forması yalnız geyim deyil. O, düzgün tətbiq edildikdə sosial fərqlərin görünüş üzərindən qabardılmasını azaltmağa, kollektivə aidlik hissini gücləndirməyə, məktəb mühitində nizam-intizam yaratmağa və uşaqları ümumi təhsil mühitinin qaydalarına uyğunlaşdırmağa xidmət edə bilən pedaqoji və sosial mexanizmdir.
Əsas məsələ isə formanı uşağa məcbur edilən sadə bir geyim qaydası kimi deyil, məktəb mədəniyyətinin bir hissəsi kimi təqdim etməkdir. Çünki məktəbdə formanın rəngi və modeli qədər, həmin formanı geyinən uşağa göstərilən münasibət də vacibdir. Əsl məktəb mədəniyyəti məhz burada başlayır: eyni geyimdə olmaqdan əvvəl bərabər hörmətə və bərabər imkanlara malik olmaqda.

Naqif Həmzəyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin