Xammaldan sənaye gücünə: Azərbaycanın metallurgiya strategiyasında yeni mərhələ

Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri təbii sərvətlərin yalnız hasilat mənbəyi kimi deyil, yüksək əlavə dəyər yaradan sənaye resursu kimi iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsidir. Prezident İlham Əliyevin "Azərbaycan Respublikasında 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı"na həsr olunmuş müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər də məhz bu strateji yanaşmanın növbəti mərhələyə keçdiyini göstərir.

Yeni Dövlət Proqramı Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki söhbət yalnız yeni yataqların istismarından və filiz hasilatının artırılmasından getmir. Əsas məsələ hasil olunan xammalın ölkə daxilində emal edilməsi, metallurgiya sənayesinin genişləndirilməsi, hazır və yarımfabrikat məhsulların istehsalının artırılması və nəticədə Azərbaycanın dünya metal bazarında daha geniş iştirakının təmin olunmasıdır.
Bu yanaşmanın arxasında kifayət qədər aydın iqtisadi məntiq dayanır: xammalı satmaqla əldə olunan gəlirlə həmin xammalı emal edib yüksək əlavə dəyərli məhsula çevirməklə əldə olunan gəlir arasında ciddi fərq var. Dövlət Proqramının əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu fərqdən maksimum iqtisadi fayda götürməkdir.
Prezident İlham Əliyevin müşavirədə diqqət çəkdiyi əsas göstəricilər proqramın miqyasını aydın şəkildə nümayiş etdirir. 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sektoruna 5,3 milyard manat investisiya yatırılması planlaşdırılır. 2030-cu ilədək bu sahənin ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması qarşıya məqsəd qoyulub.
Bu rəqəmlər bir neçə istiqamətdə mühüm mesaj verir. Birincisi, Azərbaycan metallurgiyanı iqtisadiyyatın əlavə gəlir yaradan sahələrindən birinə çevirmək niyyətindədir. İkincisi, qeyri-neft ixracının strukturunda sənaye məhsullarının payının artırılması hədəflənir. Üçüncüsü isə regionlarda yeni sənaye mərkəzlərinin formalaşdırılması üçün əlavə imkanlar yaranır.

Burada diqqəti çəkən məqam investisiyaların mənbələr üzrə bölüşdürülməsidir. Nəzərdə tutulan 5,3 milyard manatın bir hissəsinin dövlət büdcəsi, dövlət müəssisələrinin vəsaitləri və borc kapitalı, digər hissəsinin isə özəl sektorun vəsaitləri hesabına təmin edilməsi planlaşdırılır. Bu isə metallurgiya və dağ-mədən sənayesinin inkişafının yalnız dövlət investisiyaları ilə məhdudlaşmadığını, özəl kapitalın da prosesə daha geniş cəlb olunmasının nəzərdə tutulduğunu göstərir.

Azərbaycanın sənaye siyasətində "xammal-emal-son məhsul" zəncirinin qurulması son illərdə daha çox ön plana çıxır. Dağ-mədən sənayesi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Çünki filizin çıxarılması prosesin yalnız başlanğıcıdır. Əsas iqtisadi dəyər filizin zənginləşdirilməsi, metalın əldə edilməsi, metallurgiya proseslərindən keçirilməsi və sənaye məhsuluna çevrilməsi mərhələlərində formalaşır.

Bu baxımdan Daşkəsən istiqamətində həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan layihələr mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dəmir filizinin hasilatı, zənginləşdirilməsi, pelet istehsalı və isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalının yaradılması Azərbaycanın qara metallurgiya sahəsində yeni istehsal zəncirinin formalaşmasına şərait yarada bilər. İllik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması planı bu layihənin miqyasını göstərən əsas göstəricilərdən biridir.
Bu, eyni zamanda, Daşkəsənin tarixi mədənçilik ənənələrinin müasir texnologiyalar əsasında yeni mərhələyə keçirilməsi deməkdir. Əgər əvvəlki dövrlərdə əsas diqqət filizin hasilatına yönəlirdisə, yeni yanaşma daha dərin emalı və metallurgiya istehsalını ön plana çıxarır.

Alüminium sənayesi də proqramın mühüm istiqamətlərindən biridir. Elektroliz zavodunun istehsal gücünün 50 min tondan 100 min tona, yayma məhsullarının istehsalının isə 20 min tondan 50 min tona çatdırılması planlaşdırılır. Kalsinasiya və anodbişirmə zavodlarının yaradılması da nəzərdə tutulur.

Bu istiqamətdə əsas məqsəd alüminium istehsalında əlavə dəyər zəncirini genişləndirməkdir. Başqa sözlə, söhbət yalnız ilkin metal istehsalından deyil, daha çox emal olunmuş məhsulların hazırlanmasından gedir. Bu isə həm daxili sənayenin ehtiyaclarının ödənilməsi, həm də ixrac imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın əlvan metal potensialının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi də Dövlət Proqramının diqqət çəkən istiqamətlərindəndir. "Filizçay" kimi iri yataqların, eləcə də digər yataqların istismara hazırlanması ölkənin mis, sink, qurğuşun və digər metallara əsaslanan istehsal imkanlarını genişləndirə bilər.

Burada geoloji kəşfiyyat məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki istənilən dağ-mədən strategiyasının uzunmüddətli uğuru yalnız mövcud yataqların istismarından asılı deyil. Yeni ehtiyatların aşkar edilməsi və onların iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi gələcək sənaye siyasətinin xammal bazasını müəyyənləşdirir.
Məhz buna görə dövlət hesabına geniş ərazilərdə geoloji axtarış və qiymətləndirmə işlərinin aparılması strateji addım kimi diqqət çəkir. Bu istiqamətdə əldə olunacaq nəticələr Azərbaycanın gələcək onilliklər üçün mineral-xammal bazasının genişləndirilməsinə imkan verə bilər.

Dövlət Proqramında "AzerGold"un rolunun genişləndirilməsi də mühüm məsələlərdən biridir. Şirkətin yalnız qızıl hasilatı ilə məhdudlaşmayan, qara və əlvan metal filizləri, geoloji kəşfiyyat və emal istiqamətlərini əhatə edən inteqrasiya olunmuş milli dağ-mədən şirkətinə çevrilməsi nəzərdə tutulur.Bu dəyişiklik mahiyyət etibarilə Azərbaycanın dağ-mədən sektorunda yeni idarəetmə modelinin formalaşdırılması kimi də qiymətləndirilə bilər. Məqsəd müxtəlif yataqların ayrı-ayrı layihələr kimi deyil, vahid sənaye strategiyasının tərkib hissəsi kimi inkişaf etdirilməsidir.

Proqramın digər mühüm tərəfi regionların sosial-iqtisadi inkişafıdır. Dağ-mədən və metallurgiya müəssisələrinin yerləşdiyi ərazilərdə yeni istehsal sahələrinin yaradılması birbaşa iş yerləri ilə yanaşı, nəqliyyat, logistika, xidmət, tikinti, təchizat və digər sahələrdə də iqtisadi aktivliyi artıra bilər.

Xüsusilə Daşkəsən, Gədəbəy, Kəlbəcər və digər potensial mədən rayonlarında sənaye layihələrinin genişlənməsi həmin ərazilərin iqtisadi profilinə təsir göstərə bilər. Böyük investisiya layihələrinin regionlarda həyata keçirilməsi əhalinin məşğulluğu və yerli biznes imkanları baxımından da yeni perspektivlər yaradır.
Lakin proqramın uğuru yalnız investisiyanın həcmi ilə ölçülməyəcək. Müasir metallurgiya yüksək texnologiya, enerji, mühəndislik, avtomatlaşdırma və ixtisaslı kadrlar tələb edir. Buna görə də qarşıdakı mərhələdə peşəkar kadr hazırlığı, mühəndislik məktəblərinin inkişafı və sənaye müəssisələri ilə təhsil sistemi arasında əlaqələrin gücləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcək.

Digər tərəfdən, dünya metal bazarındakı qiymət dəyişiklikləri də nəzərə alınmalı amillərdəndir. Metal qiymətlərinin beynəlxalq bazarda dəyişkənliyi iri investisiya layihələrinin gəlirliliyinə təsir göstərə bilər. Buna görə istehsalın yalnız xammal satışına deyil, daha yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalına istiqamətləndirilməsi risklərin azaldılması baxımından əhəmiyyətli üstünlük yarada bilər.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi isə bu strategiya üçün əlavə imkanlar açır. Ölkənin beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri üzərində yerləşməsi istehsal olunan metallurgiya məhsullarının xarici bazarlara çıxarılması üçün logistika üstünlükləri yaradır. Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanın Avropa və Asiya bazarları arasında mühüm nəqliyyat və logistika qovşağı kimi rolunu gücləndirə bilər.

Bütün bunların fonunda 2027-2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan Dövlət Proqramına yalnız növbəti iqtisadi proqram kimi yanaşmaq kifayət deyil. Burada Azərbaycanın sənaye modelində struktur dəyişikliyi yaratmaq cəhdi görünür.
Əgər proqramda müəyyən edilmiş investisiya və istehsal hədəfləri tam reallaşdırılarsa, dağ-mədən və metallurgiya sektoru Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatında daha böyük çəkiyə malik ola bilər. Bununla yanaşı, yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması ölkənin ixrac strukturunda xammalın deyil, emal edilmiş sənaye məhsullarının payının artmasına şərait yarada bilər.

Əslində, yeni strategiyanın əsas fəlsəfəsini bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: Azərbaycan öz yeraltı sərvətlərindən yalnız hasilat gəliri deyil, sənaye gücü yaratmaq istəyir.Bu baxımdan 5,3 milyard manatlıq investisiya planı, 2030-cu ilə qədər ÜDM-ə töhfənin 1,8 milyard manata, ixrac potensialının isə 3,4 milyard manata çatdırılması hədəfi qarşıya konkret və ölçülə bilən vəzifələr qoyur.

İndi əsas mərhələ qərarların icrasıdır. Yataqların istismarı, müasir emal müəssisələrinin yaradılması, metallurgiya güclərinin artırılması, yeni texnologiyaların tətbiqi, kadr hazırlığı və ixrac bazarlarının genişləndirilməsi bir-biri ilə əlaqəli şəkildə həyata keçirilməlidir.

Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin müşavirədə müəyyən etdiyi istiqamət Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi diqqət çəkir. Qarşıdakı illərdə əsas nəticə yalnız nə qədər filiz hasil olunması ilə deyil, həmin filizin nə qədərinin ölkə daxilində emal edilərək yüksək əlavə dəyərli məhsula çevrilməsi ilə ölçüləcək.Azərbaycanın qarşısında artıq sadəcə yeraltı sərvətləri çıxarmaq deyil, həmin sərvətləri milli sənaye gücünə çevirmək vəzifəsi dayanır.

David Seliverstov
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri

Telegramda izləyin