Dünyanın gizli tarixi: Planetimizin taleyini dəyişdirən 5 böyük dönüş nöqtəsi

Dünyanın gizli tarixi: Planetimizin taleyini dəyişdirən 5 böyük dönüş nöqtəsiPlanetimizin 4,5 milyard illik tarixində baş verən dərin dəyişikliklər bu günkü təbii tarazlığı necə formalaşdırıb?

Sonxeber.az xəbər verir ki, Ayın yaranmasından kütləvi yoxolmalara, insan təsirinə qədər Yer kürəsinin keçirdiyi mühüm mərhələlər, həyatın formalaşmasında həlledici rol oynayıb.

1. Ayın yaranışı – toqquşmadan doğan sabitlik

Təxminən 4,5 milyard il əvvəl Günəş sisteminin formalaşma mərhələsində, Mars ölçüsündə olan Theia adlı səma cismi Yerə çırpılıb. Bu zərbə nəticəsində Yer qabığından qoparaq kosmosa sovrulan maddələr birləşərək bugünkü Ayı əmələ gətirib.

Ay təkcə gecələr səmanı işıqlandıran bir cisim deyil, həm də Yerin ox meyilliyini sabit saxlayan əsas tarazlıq amilidir. Əgər Ayın cazibə qüvvəsi olmasaydı, Yer daim dəyişən bir ox əyilməsi ilə qeyri-sabit iqlimlərə sahib olardı və bu da həyatın yaranmasını mümkünsüz edərdi. Beləcə, bir fəlakət nəticəsində yaranan Ay, həyat üçün zəruri sabitliyin əsas səbəblərindən birinə çevrilib.

2. Böyük oksidləşmə hadisəsi – atmosferi dəyişdirən canlılar

Təxminən 2,4 milyard il əvvəl Yerin atmosferində oksigen demək olar ki, yox idi; onu əsasən metan və karbon qazı təşkil edirdi. Lakin siyanobakteriyalar fotosintezə başlayanda vəziyyət birdəfəlik dəyişib. Onların "yan məhsulu" kimi yaranan oksigen əvvəlcə dənizlərdəki minerallarla, daha sonra isə atmosferlə reaksiyaya girib və yığılmağa başlayıb.

"Böyük oksidləşmə hadisəsi" adlanan bu proses, oksigensiz mühitdə yaşayan saysız mikroorqanizmin məhv olması ilə nəticələnib. Amma eyni zamanda oksigenli atmosferin yaranması, daha mürəkkəb canlı formalarının təkamülünə şərait yaradıb. Oksigenin metanla reaksiyası iqlimin soyumasına gətirib çıxardı və Yer tarixində ilk böyük buzlaşma dövrünü başladıb.

3. Kembri dövrü partlayışı – həyatın dizayn inqilabı

Təxminən 540 milyon il əvvəl baş verən "Kembri partlayışı" Yerdə həyatın inkişafında inanılmaz bir sıçrayış olub. Bu dövrdən əvvəl canlılar əsasən sadə və mikroskopik idi, lakin qısa bir geoloji müddətdə çoxhüceyrəli, mürəkkəb orqanizmlər sürətlə müxtəlifləşib.

Bu mərhələdə qabıqlar, xarici skeletlər, ilkin onurğalılar və mürəkkəb görmə sistemləri ortaya çıxıb. Müasir heyvan qruplarının əksəriyyətinin ilkin formaları məhz bu dövrdə yaranıb. Alimlər bu sıçrayışı atmosferdə oksigen artımı, genetik mexanizmlərin inkişafı və ətraf mühit dəyişikliklərinin birləşməsi ilə izah edirlər.

4. "Böyük ölüm" – həyatın ən dağıdıcı kütləvi yox olması

Təxminən 252 milyon il əvvəl baş verən Perm-Triyas sərhədi faciəsi, Yer tarixinin ən böyük kütləvi yox olma hadisəsi hesab olunur. "Böyük ölüm" zamanı bütün canlı növlərinin 90 faizdən çoxu məhv olub.

Ən çox qəbul edilən nəzəriyyəyə görə, bu fəlakət indiki Sibir ərazisində baş verən nəhəng vulkan püskürmələri nəticəsində yaranıb. Atmosferə yayılan nəhəng miqdarda qazlar iqlimi kəskin şəkildə qızdırıb, okeanları turşulaşdırıb və oksigen səviyyəsini azaldıb. Həyat demək olar ki, sıfırdan başladı, lakin bu böhran sonradan dinozavrlar və məməlilərin əcdadları üçün yeni təkamül imkanları yaradıb.

5. Antroposen – insan dövrünün başlanğıcı

Dünyanı dəyişdirən güclərin çoxu təbiətdən qaynaqlanmışdı, amma son bir neçə min ildə insan bəşəriyyətin özünü geoloji gücə çevirib. Əkinçiliklə meşələr məhv edildi, heyvanlar evcilləşdirildi və xüsusilə sənaye inqilabı ilə fosil yanacaqların istifadəsi atmosferi kəskin dəyişdirib.

XX əsrdə nüvə sınaqları və texnoloji inkişafa bağlı dəyişikliklər Yerin geoloji təbəqələrində silinməz izlər buraxıb. Nüvə partlayışlarından qalan radioaktiv maddələr, sanki bir asteroid toqquşması kimi, planetin tarixində yeni bir dövrün simvoluna çevrilib. Buna görə alimlər hazırkı mərhələni "Antroposen" – yəni "İnsan dövrü" adlandırmağı təklif edirlər.(qaynarinfo)


Sonxeber.az
Telegramda izləyin
Maraqlı   Baxılıb: 895   Tarix: 13 oktyabr 2025  

Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666

Facebookda Paylaş


Oxşar xəbərlər

.

Bu ölkədə borşa abidə qoyulacaq

Kiyev şəhər rəhbərliyi borşa qoyulacaq abidənin anonsunu verib. Abidənin qastroturizmin populyarlaşdırılması baxımından əhəmiyyətli olacağı bildirilib. Müvafiq təşəbbüsü aşpaz Yevgeni Klopotenko irəli sürüb. O, Ukraynada duzlu xiyara, qarpıza, dondurmaya və bu kimi qida vasitələrinə abidə qoyulduğun

10 sentyabr 2021
.

Gölün ortasında velosiped yolu tikildi - FOTOLAR

Belçikada "Göllərin qorunması" layihəsi çərçivəsində ölkənin şərqində yeləşən göldə velosiped sürənlər üçün unikal yol hazırlanıb. Hollandiya sərhədi yaxınlığındakı Limburg əyalətində yerləşən, iki gölü ayıran köhnə bir sahil boyunca uzanan 200 metrlik velosiped yolu 2016-cı ildə açılıb. Sürücülə

8 sentyabr 2021
.

Aralarındakı uzun məsafəyə maraqlı həll tapan cütlük - FOTO

Uzun məsafə münasibəti yaşayan Liseok və Şindanbi, bu problemə maraqlı həll tapıblar. -a istinadən məlumat verir ki, biri Nyu -Yorkda, digəri Seulda yaşayan koreyalı cütlük, video zəng edərkən eyni vaxtda çəkdikləri şəkilləri bir araya gətirərək maraqlı fotolar əldə ediblər. Bu fotoları "Instagram"

14 sentyabr 2021
.

Fransada porno saytlar məhkəməyə verildi

Fransada 9 aparıcı porno saytına qarşı məhkəmə iddiası qaldırılıb. "e-Enfance" və "La Voix de l’enfant" təşkilatları sayt rəhbərlərini uşaqları böyüklər üçün olan kontentin mənfi təsirindən qorumaq məqsədilə yetərli tədbirlər görməməkdə ittiham edib. İddia ərizəsində bildirilib ki

7 sentyabr 2021
.

Ronaldodan CZN Buraka ortaqlıq təklifi - FOTO

Türkiyəli məşhur aşpaz Burak Özdemir (CZN Burak), Kriştiano Ronaldodan ortaqlıq təklifi alıb. Unikal.org-a istinadən xəbər verir ki, restoran şəbəkələrinə sahib olan Burak bu barədə yayılan xəbərləri təsdiqləyib. Hətta o, jurnalistlərə açıqlamasında "Ronaldonun böyük qardaşı ilə danışıqlar aparırıq

14 sentyabr 2021
.

Cənub bölgəsi ilə bağlı "12-dən sonra işləmir" deyimi haradan yaranıb?

Niyə bəziləri talışlar haqqında "saat 12-dən sonra işləmir" ifadəsini istifadə edirlər? . xəbər verir ki, bu barədə aparıcı, nitq təlimçisi Cəlalə Nəzəroğlu sosial şəbəkədə paylaşım edib. O bildirib ki, bu deyim talışların fiziki işlərinə görə yaranıb:. "Çox təəssüf ki, bizdə bəzilər

18 sentyabr 2021
.

Acun niyə həmişə qara kofta geyinir?

"TV8"in rəhbəri Acun Ilıcalı maraq mövzusu olan qara köynəkləri ilə bağlı suallara aydınlıq gətirib. Axşam.az-a istinadən xəbər verir ki, hər mövsümdə bu tərzdə görünən Acun ona bu cür daha rahat olduğunu və hətta daha 500 ədəd qara kofta sifariş verdiyini açıqlayıb. "Gün ərzində ayaqqab

15 sentyabr 2021
.

Zooloqlar inəklərə görün nə öyrətdilər

Alimlər inək fermalarından çıxan tullantıların ətraf mühitə təsirini azaltmağın yolunu tapıblar. Məlum olduğu kimi inəklər hər gün çox miqdarda peyin və sidik xaric edir. Buna görə də fermerlər gündəlik olaraq böyük təsərrüfatlarda tullantıların sanitariya problemi yaratmaması üçün müəyyən çətinliklərl

15 sentyabr 2021
.

Mumiyanı rentgen aparatına saldılar: ŞOK OLDULAR - "YAŞAYIR"

Misirdən İtaliyaya aparılan 3 min yaşlı mumiya rentgen aparatına salınıb. xəbər verir ki, məqsəd bu şəxsin yaşayış tərzini öyrənməkdir. Yekun nəticələr araşdırmalar yekunlaşandan sonra açıqlanacaq. Alimlərin sözlərinə görə, artıq onlar indidən təəccüblənməyə başlayıblar. Məlum olub ki, mumiyanın üzərind

8 sentyabr 2021