Genlər deyil: Mədəniyyət insanı necə qlobal gücə çevirdi?

Genlər deyil: Mədəniyyət insanı necə qlobal gücə çevirdi?İnsanlar bütün dünyaya elə sürətlə yayılıblar ki, bu göstərici heç bir digər vəhşi onurğalı ilə müqayisə edilə bilməz. Biz səhralarda, tropik meşələrdə, yüksək dağlıq ərazilərdə və sərt soyuq şəraitdə yaşayırıq. Əksər heyvanlar bu müxtəlifliyin kiçik hissəsinə belə uyğunlaşa bilmir.

Bəs bu, bir növ üçün necə mümkün olub? "Arizona State University" (ASU) tərəfindən aparılan yeni tədqiqat göstərir ki, əsas cavab genlərimizdə deyil. Bu cavab mədəniyyətdədir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Earth" yazır.

İnsanlar qlobal dominantlığa necə nail oldu?

Tədqiqat "Proceedings of the National Academy of Sciences" jurnalında dərc olunub.

Təkamül antropoloqu Çarlz Perro bildirir ki, insanlar qlobal miqyasda əsasən mədəni təkamül - alətlərin, biliklərin və sosial normaların sürətli yayılması sayəsində dominant mövqe qazanıblar, genetik uyğunlaşmanın yavaş prosesini gözləmədən.

"İnsanlar yeni mühitlərə köçərkən arktik soyuğa, tropik meşələrə, səhralara və ya dağlıq ərazilərə uyğunlaşmaq üçün genetik mutasiyaları gözləməli olmurdular", deyə ASU-nun tədqiqatçısı Perro qeyd edir.

Əvəzində insanlar mədəni şəkildə ötürülən texnologiyalar, ekoloji biliklər və əməkdaşlığa əsaslanan sosial normalar vasitəsilə uyğunlaşıblar. Geyim, sığınacaq, ov strategiyaları, qida emalı və sosial təşkilatlanma sahəsində yeniliklər sosial öyrənmə yolu ilə sürətlə yayılıb.

Rəqəmlər insanın istisna olduğunu göstərir

Perro insanların "planetin fəthi"ni rəqəmlərlə izah edir və fərq olduqca böyükdür. İnsanlar təxminən 132 milyon kvadrat kilometr quru sahədə yaşayır. Müqayisə üçün, tipik vəhşi məməli növünün arealı təxminən 165 kvadrat kilometrdir. Bu sadəcə kiçik fərq deyil - bu, tamamilə başqa miqyasdır.

Onun fikrincə, əgər insanlar əsasən genetik təkamülə güvənən adi məməlilər olsaydılar, belə geniş yayılma mümkün olmazdı. Yalnız biologiya hesabına bu nəticəyə çatmaq üçün çox uzun zaman və çoxsaylı növlərə bölünmə tələb olunardı.

Mədəniyyət ən qısa yoldur

Genetik uyğunlaşma mövcuddur və insanlarda kifayət qədərdir. Lakin genlərə əsaslanan dəyişikliklər adətən yavaş baş verir, xüsusilə də mühit sürətlə dəyişdikdə. Mədəniyyət isə fərqli işləyir: bir qrup daha yaxşı geyim tikməyi, qida saxlamağı və ya ov etməyi öyrənərsə, bu biliklər sürətlə yayılır.

Beləliklə, uyğunlaşma yeni DNT-yə ehtiyac olmadan insanlar və qruplar arasında ötürülə bilir.

Perro bildirir ki, mədəni irs sistemi insanlara sanki ikinci təkamül mühərriki verir. Bu, bizə yeni ekoloji təzyiqlərə çox qısa müddətdə uyğunlaşmağa imkan yaradır.

Onun hesablamalarına görə, mədəni təkamül normalda təxminən 88 milyon il tələb edəcək bioloji müxtəlifləşməni cəmi 300 min il ərzində - həm də bir növ daxilində - mümkün edib.

Özünəməxsus "adaptiv radiasiya"

Biologiyada "adaptiv radiasiya" adətən bir növün çoxsaylı növlərə bölünməsi və müxtəlif mühitlərə uyğunlaşması deməkdir. Perro hesab edir ki, insan tarixi nəticə baxımından buna bənzəyir, lakin mexanizm fərqlidir: insanlar bunu yeni növlər yaratmadan, mədəni müxtəlifləşmə ilə ediblər.

Beləliklə, növlərin şaxələnməsi əvəzinə alətlərin, həyat tərzlərinin və lokal bilik sistemlərinin şaxələnməsi baş verib.

İnsan miqyasında coğrafi yayılma

Tədqiqatçı makrotəkamül yanaşmasından istifadə edərək təxminən 6000 məməli növünün yayılma arealını təhlil edib və bunları daha böyük bioloji qruplarla müqayisə edib. Bu yanaşma insanın qlobal yayılmasının miqyasını digər məməlilərlə müqayisə etməyə imkan verib.

Eyni zamanda, o, məməli növlərinin areallarını insanın mədəni qruplarının yayılması ilə də müqayisə edib. Nəticədə belə qənaətə gəlinib ki, insanlar növ olaraq qlobaldır, lakin mədəni qruplar səviyyəsində yerli şəraitə yüksək dərəcədə ixtisaslaşırlar.

Mədəniyyət əsas təkamül qüvvəsi kimi

Araşdırma yalnız insanın unikallığını göstərmir, həm də insan təkamülünü digər heyvanlarla eyni kəmiyyət yanaşması ilə öyrənmək üçün yeni imkanlar yaradır.

Əsas nəticə budur: mədəniyyət sadəcə biologiyanın əlavəsi deyil. Bu, insanın sürətlə uyğunlaşmasına və yayılmasına imkan verən güclü təkamül qüvvəsidir.

Məhz buna görə də dünyanı fəth etmək üçün milyonlarla il deyil, genlərdən daha sürətli yayılan ideyalar kifayət edib.


Sonxeber.az
Telegramda izləyin
Maraqlı   Baxılıb: 571   Tarix: 20 mart 2026  

Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666

Facebookda Paylaş


Oxşar xəbərlər

.

Yarpaq dolmasının dağılmaması üçün bu üsuldan istifadə edin

Yarpaq dolması hazırlayarkən bir çox insanın qarşılaşdığı problemlərdən biri yeməyin bişmə zamanı dağılması, üst hissədəki dolmaların isə qurumasıdır. Lakin sadə bir mətbəx üsulu ilə bu problemin qarşısını almaq mümkündür. -a istinadən xəbər verir ki, yarpaq dolmasının bişərkən formasını qoruması üçü

16 noyabr
.

Peçenyedə dadı dəyişən gizli səhv bu imiş

Peçenyelərin daha dadlı, yumşaq və ideal formada alınması üçün istifadə olunan inqrediyentlərin miqdarını dəqiq ölçmək vacibdir. Ölkə.az yerli mediaya istinadən xəbər verir ki, mütəxəssislər bunun üçün adi ölçü qablarından deyil, mətbəx tərəzisindən istifadə etməyi tövsiyə edirlər. Peçenye hazırlanmas

11 noyabr
.

Satın aldığı qırıq çaydan ona sərvət qazandırdı

İngiltərədə bir kolleksiyaçının cəmi 15 sterlinqə aldığı sınıq və qapaqsız çaydanlığın ABŞ-da istehsal edilmiş ən qədim çini nümunələrindən biri olduğu üzə çıxıb. Təxminən 30 ildir keramika kolleksiyası toplayan alıcının diqqətini çəkən tarixi əşya hərracda 575 min sterlinqə satılıb. Çaydanlıq Nyu-Yorkdak

7 noyabr
.

Köhnə fleşkartı atmayın: 5 faydalı istifadə üsulu

Bir vaxtlar faylların saxlanılması və ötürülməsi üçün ən çox istifadə olunan USB fleşkartlar indi əvvəlki qədər populyar deyil. Lakin evdə qalan köhnə fleşkartları atmağa tələsməyin. fləşkartın kompüterin təhlükəsizliyini artırmaqdan tutmuş avtomobildə musiqi dinləməyə qədər yenidən istifadə etməyi

14 noyabr
.

Kartof qaynadarkən 1 stəkan əlavə edin - dağılmır, qabığı öz-özünə soyulur

Mətbəxdə kartof qaynadarkən dağılmasının və ya isti qabığını soyarkən barmaqlarınızı yandırmağın qarşısını alan sadə bir üsul mövcuddur. Qaynama suyuna əlavə edilən 1 stəkan sirkə kartofun dağılmasının qarşısını alır və qabığının tək toxunuşla soyulmasını təmin edir. xəbər verir ki, kartofun tərkibindək

15 noyabr
.

Hər gün soyuq duş qəbul etsəniz, nə baş verər?

Mütəmadi olaraq soyuq duş qəbul etmək insanların xəstəlik səbəbindən işə getmədikləri günlərin sayının azalması və özlərini daha yaxşı hiss etmələri ilə əlaqəli ola bilər. xarivi KİV-ə istinadən xəbər verir ki, İsveçrənin Bazel Universitetinin psixoloqu Lena Qlazer soyuq duşun insan orqanizminə təsirin

8 noyabr
.

Düyü bişirərkən bu səhvi etməyin

Düyü bişirərkən onun dibinin yapışqan, üst hissəsinin isə quru qalması bir çox insanın qarşılaşdığı problemdir. Bunun səbəbi hər zaman suyun miqdarı və ya bişirmə müddəti olmaya bilər. İstifadə edilən qazanın forması da yeməyin keyfiyyətinə təsir göstərir. Ölkə.az yerli mediaya istinadən xəbər veri

12 noyabr
.

"Powerbank"dakı gizli düymə nə üçündür?

Smartfonların enerjisini istənilən yerdə doldurmağa imkan verən portativ enerji cihazları gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin powerbank istifadəçilərinin çoxu cihazın üzərindəki kiçik düymənin əslində hansı funksiyaları yerinə yetirdiyini bilmir. xarici mediaya istinadla xəbər veri

15 noyabr
.

Klozetin içinə 1 ədəd su şüşəsi qoyun, fərqi görün

Evdə su sərfiyyatını azaltmaq məqsədilə klozet rezervuarlarına plastik şüşə qoyulması üsulu yenidən gündəmə gəlib. Mütəxəssislər düzgün quraşdırmanın vacibliyinə diqqət çəkiblər. xəbər verir ki, ev şəraitində su istehlakını azaltmaq üçün köhnə bir praktika olan rezervuara plastik şüşə yerləşdirmə üsul

7 noyabr