Seyid Əzim Şirvanini məğlub edən, Nərimanovun müəllimi olmuş ŞEYXÜLİSLAM

Seyid Əzim Şirvanini məğlub edən, Nərimanovun müəllimi olmuş ŞEYXÜLİSLAMLent.az "Qafqaz Şeyxülislamları" rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının beşinci şeyxülislamı olan Əbdüssəlam Axundzadə haqqında bioqrafiyanı təqdim edir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə kimdir?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə Qafqaz müsəlmanlarının V Şeyxülislamı, tanınmış İslam alimi və pedaqoqdur. Eyni zamanda Azərbaycanın bir çox görkəmli şəxsiyyətlərinin, o cümlədən Rəşid bəy Axundzadənin atası və memar Elbay Qasımzadənin qohumudur.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə nə zaman və harada anadan olub?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə 1843-cü ilin 13 yanvarında Salyan şəhərində ruhani ailəsində doğulub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə ilk təhsilini harada alıb?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə ilk təhsilini atası Axund Vəliməmməddən alıb, daha sonra Salyan və Şamaxı mədrəsələrində oxuyub. Qısa müddətdə ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə pedaqoji fəaliyyətinə necə başlayıb?

1879-cu ildə Qori Müəllimlər Seminariyasının müsəlman şöbəsinə müəllim seçilmək üçün keçirilən müsabiqədə Seyid Əzim Şirvaniyə qalib gələrək orada çalışmağa başlayıb. 1883-cü ilə qədər burada Azərbaycan türkcəsi və şəriət dərsləri deyib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin ən tanınmış tələbəsi kim olub?

Görkəmli dövlət xadimi və yazıçı Nəriman Nərimanov onun Qori Seminariyasındakı tələbələrindən biri olub. Nərimanov öz xatirələrində müəlliminin zəhmətkeşliyini və uşaqların dünyagörüşünün artırılmasındakı rolunu yüksək qiymətləndirib.

- Əbdüssəlam Axundzadənin şeyxülislamlıq fəaliyyəti nə vaxta təsadüf edir?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə 1893-cü ildə bu vəzifəyə təyin edilib və ömrünün sonuna (1907-ci il) qədər Qafqaz müsəlmanlarının dini rəhbəri olub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə erməni-müsəlman qırğınları zamanı hansı addımları atıb?

1905-ci il hadisələri zamanı sülhün tərəfdarı kimi çıxış edib. Erməni katalikosu Mkrtiç Xrimian ilə birlikdə qırğınları pisləyən bəyanat yayıb və münaqişə bölgələrini (Naxçıvan, İrəvan və s.) şəxsən ziyarət edərək tərəfləri barışdırıb.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə hansı dillərdə əsərlər yazıb?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı, fars və rus dillərində də kitablar qələmə alıb. "Ümdətül-əhkam", "Tarixi Müqəddəs Ənbiya", "Sərfi müxtəsər" (Azərbaycan dilində), "Miftahil Lisani Farsi" (fars dilində) və "İslam dərsliyi" (rus dilində) onun mühüm əsərlərindəndir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə nə vaxt vəfat edib?

Qızı Zabitənin Gəncədəki qırğınlar zamanı yaşadığı sarsıntıdan vəfat etməsi xəbərini aldıqdan sonra ağır kədər keçirib və 18 noyabr 1907-ci ildə Tiflisdə vəfat edib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin məzarı haradadır?

Tiflisdəki görkəmli azərbaycanlıların dəfn edildiyi panteonda (Botanika bağının ərazisi) dəfn olunub.

- Onun yazdığı kitabların əsas mövzusu nə idi?

Axundzadənin əsərləri əsasən dini maarifçilik, İslam tarixi, şəriət qaydaları və dilçilik mövzularını əhatə edir. O, həmçinin xəttatlıq sənətinə dair "Xətti Təliq və Nəstəliq" adlı vəsait hazırlayıb. Onun kitabları o dövrün məktəb və mədrəsələrində dərslik kimi böyük ehtiyac duyulan materiallar olub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə əməkdaşlığı olubmu?

Bəli, xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev onun maarifçilik fəaliyyətinə dəstək verib. Məsələn, Axundzadənin "Tarixi-müqəddəs" kitabı məhz Tağıyevin maddi vəsaiti hesabına çap olunub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə hansı dövlət təltiflərinə layiq görülüb?

Çar hökuməti tərəfindən ona mülki müşavir rütbəsi verilib. Fəaliyyəti boyunca bir neçə dəfə çar ordenləri ilə təltif edilib.

- Övladlarından kimlər tanınmış şəxsiyyətlərdir?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin bir neçə övladı olub. Onlardan ən məşhuru Əbdürəşid bəy Axundzadədir. Əbdürəşid bəy hüquqşünas olub və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakının qubernatoru vəzifəsində çalışıb. Digər oğlu Əbdüllətif bəy də tanınmış simalardan sayılır.

- Məşhur sənətçilər Fidan və Xuraman Qasımovalarla qohumluğu nədən ibarətdir?

Əbdüssəlam Axundzadə memar Ənvər Qasımzadənin böyük dayısıdır. Ənvər Qasımzadənin atası Əli müəllim Əbdüssəlamın bacısı oğludur. Bu xəttlə dünyaşöhrətli opera ifaçıları Fidan və Xuraman Qasımovalar, eləcə də memar Elbay Qasımzadə birbaşa Şeyxülislamın nəsil şəcərəsinə bağlıdırlar.

- Şeyxülislamın ictimai nüfuzu necə idi?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə təkcə dini lider deyil, həm də dövrün ziyalıları arasında böyük nüfuza malik bir şəxs olub. Mirzə Fətəli Axundov və general Əliağa Şıxlinski kimi şəxsiyyətlərlə yaxın münasibətləri və birgə fəaliyyəti onun həm dünyəvi, həm də dini elmlərə açıq bir insan olduğunu göstərir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin Azərbaycan dilinin tədrisi ilə bağlı narazılığı nə idi?

Qori Seminariyasında dərs dediyi illərdə türk (Azərbaycan) dilinə ayrılan saatların azlığından və bu fənnə "xala-xətrin qalmasın" prinsipi ilə yanaşılmasından şikayət edib. O, həmçinin müəllimlərin yalnız maaş almaq xatirinə dərs keçməsini və ciddi təlim kitablarının olmamasını tənqid edib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə bu boşluğu doldurmaq üçün hansı işləri görüb?

Dərsliklərin olmadığı bir dövrdə gecələr çalışaraq gündüzki dərslər üçün hekayələr düzəldib. Türk dilinin qrammatikasını (sərf və nəhv) öyrətməklə yanaşı, uşaqların dünyagörüşünü açmaq üçün insani keyfiyyətləri təbliğ edən mövzular hazırlayıb.

- Şeyxülislamın Rusiyadakı fəaliyyəti haqqında nə məlumdur?

1896-cı ildə Rus imperatoru II Nikolayın tacqoyma mərasimində iştirak etmək üçün dəvət alıb. O, həmçinin Sankt-Peterburqda "Cəhalət dərdinin dərmanı" adlı rus dilində elmi əsərini nəşr etdirib ki, bu da onun rusdilli elmi mühitdə də tanındığını göstərir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin ailə tərkibi haqqında daha hansı detallar var?

Əbdüssəlam Axundzadə üç dəfə evlənib. Həyat yoldaşları Ümmü Salamə, Gülarə Xanım və Sona Xanım Salyanın tanınmış əsilzadə və din xadimlərinin qızları olub. Bu evliliklərdən onun Əbdürəşid, Əbdüllətif, Asəf, Hidayət adlı oğulları və Validə, Zabitə, Asiyə adlı qızları dünyaya gəlib.

- Ölümündən sonra onu kim əvəz edib?

1907-ci ildə vəfat etdikdən sonra vəzifəni müvəqqəti olaraq Abbasqulu Soltanhüseynbəyov icra edib. Daha sonra isə bu məqama tanınmış din alimi Məhəmmədhəsən Mövlazadə Şəkəvi təyin olunub.


Sonxeber.az
Telegramda izləyin
Maraqlı   Baxılıb: 2111   Tarix: 27 aprel 2026  

Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666

Facebookda Paylaş


Oxşar xəbərlər

.

Mumiyanı rentgen aparatına saldılar: ŞOK OLDULAR - "YAŞAYIR"

Misirdən İtaliyaya aparılan 3 min yaşlı mumiya rentgen aparatına salınıb. xəbər verir ki, məqsəd bu şəxsin yaşayış tərzini öyrənməkdir. Yekun nəticələr araşdırmalar yekunlaşandan sonra açıqlanacaq. Alimlərin sözlərinə görə, artıq onlar indidən təəccüblənməyə başlayıblar. Məlum olub ki, mumiyanın üzərind

8 sentyabr 2021
.

56 yaşında moda dünyasını silkələyən qadın kimdir? - FOTO

Markaların reklam kampaniyalarında baxanda elə təəssürat yaranır ki, yaşlı qadınlar bazardan kənarlaşdırılıb və bu dünyada onlara yer yoxdur. Uzun illər həqiqətən belə idi, dəb dünyasında yaş kriteriyaları və gənclik kultu hökm sürürdü. Sosial şəbəkələrin yaranması ilə xoşbəxtlikdən standartlar dəyişməy

16 sentyabr 2021
.

Cənub bölgəsi ilə bağlı "12-dən sonra işləmir" deyimi haradan yaranıb?

Niyə bəziləri talışlar haqqında "saat 12-dən sonra işləmir" ifadəsini istifadə edirlər? . xəbər verir ki, bu barədə aparıcı, nitq təlimçisi Cəlalə Nəzəroğlu sosial şəbəkədə paylaşım edib. O bildirib ki, bu deyim talışların fiziki işlərinə görə yaranıb:. "Çox təəssüf ki, bizdə bəzilər

18 sentyabr 2021
.

Çox təcili 9 mkr-da Mir Cəlal küçəsində təmirli mənzil satılır!

16 ci mərtəbədə təmirli qanuni 2 otaq əlavə 1uşag otağı var.Qazı,suyu,işığı daimidir.Bağça,məktəb 100 metr məsafədə yerləşir. Evin çıxarışı var. Qiymət 12800man. Əlaqə üçün (055) 8166886. (050) 3127604

13 sentyabr 2021
.

Sinqapurda ilk robokop xidmətə başlayıb

Sinqapurda "Xavyer" adlı polis robotu xidmətə başlayıb. O, xüsusi kameralar və gecə görmə cihazı ilə təchiz olunub. Robotun ictimai asayışin qorunması üzrə sınaqları 3 həftə davam edəcək. "Xavyer" təkcə parklarda deyil, həm də hərəkətin sıx olduğu yollarda xidmət aparacaq. O, ictima

6 sentyabr 2021
.

"Google" xəritəsindən mistik görüntü - VİDEO

Sosial şəbəkələrdə səhrada yardım çağırışının əks olunduğu foto yayılıb. Şəkli "MrMBB33" ləqəbli "YouTube"-bloqer dərc edib. Bloqer xəritədə İordaniyanın cənubundakı ucqar səhranı araşdırarkən qumun üzərində latın hərfləri ilə "SOS Stranded" ("Kömək lazımdır. Burd

7 sentyabr 2021
.

Payızın 4 trend rəngi - FOTO

Yeni mövsüm həmişə yeni trend və yeni qaydalar deməkdir. Mövsümün bir neçə dəb cərəyanları ilə artıq sizi tanış etmişik. Deməli, qalır rənglərin aktuallığını müzakirə etmək. xəbər xarici mətbuata istinadən xəbər verir ki, bu payız monoxrom dəstlər özünə daha çox yer edəcək. Rənglərin düzgün harmoniyasın

8 sentyabr 2021
.

"Facebook" "ağıllı" eynək satışına BAŞLAYIR

"Facebook" platforması "Ray-Ban"la müştərək "ağıllı" eynəklərin satışına başlayır. xəbər verir ki, bu barədə şirkətin saytında dərc olunmuş məlumatda bildirilir. "Ağıllı" eynəklər foto və video çəkilişi, musiqi mərkəzi və telefon zəngi kimi funksiyalara malikdir

12 sentyabr 2021
.

İdman dünyası BİR ƏSRDƏ necə dəyişdi? - FOTO

Bir insan üçün 100 il çox böyük müddətdir, tarix baxımından isə bir əsr bir anlıqdır. idman aləminin bir əsrdə necə dəyişdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirən maraqlı arxiv fotoşəkillərini təqdim edir:

15 sentyabr 2021