Diplomatik səfər niyə narahatlıq yaratdı? Qarabağ reallığının yerində görülməsinə erməni revanşist dairələrdən sərt reaksiya

Sentyabrın 11-12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regiondakı yeni reallıqların beynəlxalq diplomatik dairələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi baxımından diqqətçəkən hadisələrdən biri oldu. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirakı xüsusilə diqqət çəkdi. Bu, 2020-ci ildən sonra xarici diplomatların Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinə 22-ci səfəri idi.

İki gün ərzində diplomatlar Xankəndi və Şuşa şəhərləri, Ağdərə və Kəlbəcər rayonlarında görülən işlərlə tanış oldular. Xankəndidə dəmir yolu və avtovağzal kompleksi, Zəfər parkı, Qarabağ Universiteti və tikiş fabriki, Şuşada tarixi və mədəni məkanlar ziyarət edildi. Səfərin ikinci günündə isə Ağdərə və Kəlbəcər istiqamətindəki obyektlərə baxış keçirildi.

Əslində bu səfərin mahiyyəti kifayət qədər aydındır: xarici diplomatlar bölgədəki vəziyyəti yalnız hesabatlardan, siyasi bəyanatlardan və media materiallarından deyil, birbaşa yerində görmək imkanı əldə etdilər. Məhz bu məqam səfərə qarşı Ermənistan və erməni diasporu daxilində bəzi dairələrin sərt reaksiyasının əsas səbəblərindən biri kimi ortaya çıxdı.

Diplomatik səfər niyə bu qədər narahatlıq doğurdu?

Səfərdən sonra Ermənistan və erməni diasporu ilə əlaqəli bəzi siyasi və ictimai dairələr diplomatların Qarabağa səfərini kəskin tənqid etdilər. Məsələn, "Artsakh Union" adlı qurum səfəri "təşkil edilmiş diplomatik tur" kimi təqdim edib, Azərbaycanın Qarabağdakı siyasəti barədə ağır ittihamlar səsləndirib və diplomatların belə səfərlərdə iştirak etməməsinə çağırış edib.

Burada diqqət çəkən əsas məsələ yalnız həmin bəyanatların məzmunu deyil. Daha mühüm sual budur: əgər bölgədə yeni reallıq formalaşıbsa və tərəflər sülh prosesindən danışırlarsa, xarici diplomatların bölgəni yerində görməsinə qarşı çıxmaq hansı siyasi məqsədə xidmət edir?Diplomatların hansısa ölkənin ərazisinə səfər etməsi həmin ərazi ilə bağlı bütün siyasi və tarixi mübahisələrin avtomatik həlli demək deyil. Lakin faktiki vəziyyətin yerində öyrənilməsi diplomatik fəaliyyətin normal elementidir. Bu baxımdan səfərə qarşı təzyiq xarakterli çağırışlar bölgədəki reallığın beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən müşahidə edilməsinə mane olmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

"Səhnələşdirilmiş səfər" arqumenti nə dərəcədə əsaslıdır?

Erməni tərəfdən səslənən əsas tezislərdən biri səfərin guya "səhnələşdirildiyi" və yalnız Azərbaycanın təqdim etdiyi görüntülərin nümayiş etdirildiyi iddiasıdır. Bu yanaşmanı siyasi mövqenin ifadəsi kimi qeyd etmək mümkündür, lakin belə iddialar ayrıca faktlarla əsaslandırılmalıdır.Səfər çərçivəsində diplomatların müxtəlif obyektlərə baş çəkməsi, yerli qurumların nümayəndələri ilə görüşməsi və sosial-iqtisadi layihələrlə tanış olması rəsmi Azərbaycan mənbələrində də açıqlanıb. Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Maqdalena Qrononun səfərdən sonra verdiyi açıqlamada Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda vəziyyəti yerində görmək, yerli hakimiyyət nümayəndələri, keçmiş məcburi köçkünlər və media ilə təmas imkanından danışması da səfərin sadəcə bir istiqamətli müşahidə ilə məhdudlaşmadığını göstərir.Bu isə mühüm məqamdır: diplomatik nümayəndələrin gördükləri mənzərə haqqında öz nəticələrini çıxarmaq imkanları var. Onların hər birinin gördüklərini necə qiymətləndirməsi isə ayrıca məsələdir.

Revanşist ritorikanın əsas problemi

Erməni siyasi və ictimai məkanında Qarabağ məsələsi hələ də daxili siyasi mübarizənin mühüm alətlərindən biri olaraq qalır. Səfərə reaksiyalarda da bunun izlərini görmək mümkündür.Bəzi açıqlamalarda diplomatların səfəri Azərbaycanın "işğal siyasətini legitimləşdirməsi" kimi təqdim edilir. Bu yanaşmada Qarabağdakı bütün proseslərin əvvəlki siyasi çərçivə daxilində izah edilməsinə cəhd müşahidə olunur. Halbuki 2020-ci ildən sonrakı regional reallıq əvvəlki mərhələdən ciddi şəkildə fərqlənir.

Bu gün əsas məsələ keçmiş münaqişənin siyasi ritorika ilə yenidən istehsal edilməsi deyil, Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması, sülh prosesinin möhkəmləndirilməsi və qarşılıqlı etimadın yaradılmasıdır.
Bu baxımdan diplomatların səfərinə qarşı "boykot" çağırışlarının səsləndirilməsi xüsusilə ziddiyyətli görünür. Çünki beynəlxalq diplomatiyanın məntiqi qarşı tərəfin gördüklərinə etiraz etməkdən əvvəl həmin müşahidənin nəticələrini dinləməyi və faktları müqayisə etməyi tələb edir.

Qarabağ məsələsini yenidən beynəlxalq gündəmə daşımaq cəhdi

Səfərə qarşı reaksiyalarda diqqəti çəkən başqa məqam Qarabağ məsələsinin yenidən beynəlxalq gündəliyin mərkəzinə gətirilməsi cəhdidir. "Artsakh Union"un açıqlamasında keçmiş Qarabağ ermənilərinin qayıdışı, mədəni irsin qorunması və Bakıda saxlanılan erməni şəxslərlə bağlı məsələlər də səsləndirilib.Bu məsələlərin hər biri ayrıca hüquqi və siyasi müzakirə predmeti ola bilər. Lakin onların diplomatların səfərinə qarşı təzyiq kampaniyasının tərkib hissəsinə çevrilməsi başqa sual doğurur: məqsəd həqiqətən humanitar problemlərin həllinə nail olmaqdır, yoxsa Qarabağ mövzusunu əvvəlki siyasi kontekstə qaytarmaq?Bu fərq çox vacibdir. Çünki humanitar məsələlərin həlli ilə siyasi revanş arasında ciddi sərhəd mövcuddur.

Azərbaycanın təqdim etdiyi reallıq

Azərbaycan tərəfi isə diplomatların səfərini Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin beynəlxalq nümayəndələrə göstərilməsi kimi təqdim edir.Xankəndidə yeni nəqliyyat infrastrukturu, Qarabağ Universiteti, istehsal müəssisələri, Şuşada tarixi irsin bərpası, Kəlbəcər və Ağdərədə həyata keçirilən layihələr səfərin əsas istiqamətlərini təşkil edib.

Bu prosesin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi Azərbaycanın diplomatik kommunikasiyası baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki Qarabağın gələcəyi ilə bağlı müzakirələrdə təkcə siyasi bəyanatlar deyil, ərazidə real vəziyyət də nəzərə alınmalıdır.

Sülh prosesi ilə ziddiyyət təşkil edən ritorika

Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinin irəlilədiyi bir mərhələdə Qarabağ mövzusunda maksimalist ritorikanın yenidən güclənməsi region üçün arzuolunmaz nəticələr yarada bilər.Sülh yalnız sənədlərin imzalanması ilə deyil, həm də cəmiyyətlərin və siyasi dairələrin yeni reallıqları qəbul etməsi ilə möhkəmlənir. Əgər bir tərəf sülhdən danışır, digər tərəfdən isə xarici diplomatların Azərbaycan ərazisinə səfərinə görə onları hədəfə alan ritorika formalaşdırırsa, burada ciddi siyasi ziddiyyət yaranır.

Azərbaycanın Qərbi Azərbaycan İcması da məhz bu məqamı vurğulayaraq Ermənistanın səfərə sərt reaksiyasını sülh prosesinə, qarşılıqlı etimada və regionda normallaşmaya zərər vuran yanaşma kimi qiymətləndirib.
"Peace Bridge" təşəbbüsünün Azərbaycan qrupu da diplomatlara və onların təmsil etdiyi dövlətlərə qarşı sərt bəyanatları tənqid edib və belə yanaşmanın Ermənistanın Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünü tanıması istiqamətindəki öhdəliklərlə ziddiyyət təşkil etdiyini bildirib.

Tarixi və mədəni irs məsələsi

Səfər zamanı tarixi və dini-mədəni irs obyektlərinə də diqqət yetirilməsi erməni tərəfinin reaksiyalarında ayrıca yer aldı. Burada da ən sağlam yanaşma emosional siyasi ittihamlardan deyil, tarixi və elmi araşdırmalardan çıxış etməkdir.
Qarabağdakı mədəni irslə bağlı Azərbaycan və Ermənistanın mövqeləri uzun müddətdir kəskin şəkildə fərqlənir. Buna görə də hər bir tarixi obyektin mənsubiyyəti, vəziyyəti və bərpası barədə iddialar müstəqil ekspertiza, sənədlər və beynəlxalq irs prinsipləri əsasında araşdırılmalıdır.Lakin bu məsələni bəhanə edərək diplomatların bölgəyə səfərinə qarşı çıxmaq problemin həlli deyil. Əksinə, belə səfərlər zamanı beynəlxalq nümayəndələrin müxtəlif tarixi və mədəni obyektləri öz gözləri ilə görməsi gələcək müzakirələrin faktiki əsasda aparılmasına imkan yaradır.

Əsas sual: Qarabağın yeni reallığı qəbul edilirmi?

Səfərə reaksiyaların ən mühüm siyasi mesajı məhz budur. 2020-ci ildən sonra Qarabağda siyasi, hərbi və inzibati reallıq dəyişib. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsi regionun yeni siyasi reallığının əsas elementlərindən biridir. Xarici diplomatların Qarabağa səfəri də məhz bu yeni mərhələnin beynəlxalq diplomatik dairələr tərəfindən yerində müşahidə olunmasının göstəricisidir.
Buna görə də müəyyən erməni dairələrinin səfəri əvvəlki siyasi çərçivəyə qaytarmaq cəhdləri artıq regiondakı dəyişikliklərlə ziddiyyət təşkil edir.

Əlbəttə, bu o demək deyil ki, Qarabağla bağlı bütün humanitar, sosial və mədəni məsələlər öz-özünə həll olunub. Əksinə, uzunmüddətli sülh üçün həmin məsələlərin açıq, qarşılıqlı və beynəlxalq hüquqa uyğun mexanizmlərlə müzakirəsi vacibdir.Lakin bunun yolu xarici diplomatları hədəfə almaq və onların səfərlərinə təzyiq göstərməkdən keçmir.

Revanşizm sülh gündəliyinə maneədir

Səfərə qarşı formalaşan sərt ritorikanın ən təhlükəli tərəfi keçmiş münaqişənin siyasi yaddaşda daim yenidən canlandırılmasıdır.Sülh prosesinin davamlı olması üçün həm Bakı, həm də İrəvan cəmiyyətlərində yeni münasibətlər fəlsəfəsi formalaşmalıdır. Keçmişin bütün ağrıları və mübahisələri bir anda yox olmur. Amma onları gələcək nəsillər üçün yeni qarşıdurma mənbəyinə çevirmək də çıxış yolu deyil.Diplomatların Qarabağa səfərinə qarşı sərt kampaniya isə bu baxımdan mühüm siqnal verir: regionda sülh prosesinin qarşısında yalnız dövlətlərarası diplomatik məsələlər deyil, həm də revanşist siyasi və ictimai ritorika dayanır.Bu ritorikanın güclənməsi həm Ermənistanın, həm də bütövlükdə Cənubi Qafqazın sabitliyinə mənfi təsir göstərə bilər.

Sentyabrın 11-12-də keçirilən diplomatik səfər Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun hazırkı vəziyyətinin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından mühüm hadisədir. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirakı səfərin geniş diplomatik tərkibini göstərir.

Səfərə qarşı Ermənistan və erməni diasporunun bəzi dairələrindən gələn sərt reaksiyalar isə Qarabağ məsələsinin müəyyən siyasi çevrələrdə hələ də əvvəlki münaqişə məntiqi ilə təqdim edildiyini göstərir.
İndi əsas məsələ keçmişi yeni qarşıdurmalar üçün siyasi alətə çevirmək deyil. Əsas məsələ bölgədə formalaşmış yeni reallıqlar fonunda Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması, sülhün möhkəmləndirilməsi və qarşılıqlı etimadın yaradılmasıdır.

Diplomatların Qarabağa getməsi buna maneə deyil. Əksinə, reallığı yerində görmək diplomatiyanın təməl prinsiplərindən biridir.Əgər məqsəd həqiqətən sülhdürsə, bölgəyə gələn diplomatların gördüklərindən qorxmaq yox, onların müşahidələrini dinləmək, fikir ayrılıqlarını isə faktlar və diplomatik dialoq yolu ilə müzakirə etmək lazımdır.
Çünki Cənubi Qafqazın gələcəyi keçmişin siyasi stereotipləri ilə deyil, mövcud reallıqların qəbul edilməsi və qarşılıqlı məsuliyyət əsasında qurulmalıdır.

David Seliverstov
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri

Telegramda izləyin