Vahid məktəbli forması milli kimliyin qorunması və xarici müdaxilələrə qarşı ideoloji dayanıqlılığın gücləndirilməsi vasitəsi kimi

Təhsil hər bir dövlətin milli təhlükəsizliyinin, gələcəyinin və cəmiyyətin mənəvi bütövlüyünün əsas dayaqlarından biridir. Məktəb yalnız bilik verən müəssisə deyil, həm də milli kimliyin, vətənpərvərlik ruhunun, dövlətçilik düşüncəsinin və ictimai məsuliyyət hissinin formalaşdığı mühüm məkandır. Bu baxımdan vahid məktəbli formasının tətbiqi məsələsinə təkcə geyim qaydası kimi deyil, məktəb mədəniyyətinin, sosial bərabərliyin və milli həmrəyliyin bir elementi kimi yanaşmaq mümkündür. Xüsusilə regionda geosiyasi maraqların toqquşduğu, informasiya təsirlərinin və ideoloji rəqabətin aktual olduğu şəraitdə təhsilin milli dəyərlərin qorunmasındakı rolu daha çox diqqət tələb edir.

Azərbaycanın İranla qonşuluq münasibətləri, ortaq tarixi əlaqələri və regiondakı geosiyasi proseslər iki ölkə arasında münasibətlərin müxtəlif aspektlərinin müzakirəsini zəruri edir. Bununla yanaşı, hər hansı xarici dövlətin təhsil sisteminə, gənclərin dünyagörüşünə və milli kimliyə təsir göstərməsi ilə bağlı iddialar konkret faktlar əsasında qiymətləndirilməlidir. İranın mümkün siyasi və ideoloji təsirlərini müzakirə edərkən də təsdiqlənmiş faktlarla ehtimalları, siyasi qiymətləndirmələrlə sübut olunmuş halları bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Belə bir şəraitdə Azərbaycanın təhsil siyasətinin əsas məqsədlərindən biri milli kimliyini dərk edən, müstəqil düşünən, informasiya mənbələrini tənqidi qiymətləndirən və dövlətçilik dəyərlərinə hörmətlə yanaşan gənclərin yetişdirilməsi olmalıdır. Vahid məktəbli forması bu məqsədlərin birbaşa təminatçısı olmasa da, məktəbdə ümumi qaydaların, kollektiv mənsubiyyət hissinin və ortaq məktəb mədəniyyətinin formalaşmasına dəstək verə bilər.

Məktəbli formasının tətbiqinin əhəmiyyətli tərəflərindən biri şagirdlər arasında zahiri sosial fərqlərin azaldılmasıdır. Geyim uşaqların sosial mənsubiyyətini nümayiş etdirən vasitələrdən birinə çevrildikdə bu, məktəb mühitində müqayisələrə və bəzən ayrı-seçkiliyə səbəb ola bilər. Vahid forma isə diqqətin geyimdən daha çox biliyə, davranışa, istedada və şəxsi inkişafa yönəldilməsinə kömək edə bilər. Bu, milli həmrəyliyin və kollektiv məsuliyyət hissinin inkişafı üçün əlverişli məktəb mühitinin yaradılmasına xidmət edir.

İranla bağlı siyasi və ideoloji təsirlərin mümkün nəticələrini müzakirə edərkən əsas məsələ şagirdlərin müəyyən bir ölkəyə münasibətini formalaşdırmaq deyil, onların müstəqil düşünmək və hər cür informasiya təsirini tənqidi təhlil etmək bacarığını gücləndirməkdir. Müasir dövrdə sosial şəbəkələr, rəqəmsal platformalar, müxtəlif informasiya kanalları və ideoloji məzmunlar gənclərin dünyagörüşünə təsir göstərə bilir. Bu təsirlər yalnız bir dövlətlə məhdudlaşmır. Buna görə də Azərbaycan məktəblərində media savadlılığının, tarix və vətəndaşlıq təhsilinin, konstitusion dəyərlərin və milli mədəniyyətə hörmətin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Vahid məktəbli forması bu geniş strategiyanın yalnız simvolik elementlərindən biri ola bilər. Milli kimlik geyimlə məhdudlaşmır; o, dilə, tarixə, mədəni irsə, dövlətçilik ənənələrinə və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətə münasibətdə formalaşır. Şagirdin milli dəyərlərə bağlılığı onun geyindiyi formadan daha çox aldığı təhsilin keyfiyyətindən, ailədə və məktəbdə gördüyü nümunələrdən, öyrəndiyi tarixi biliklərdən və müstəqil düşünmə qabiliyyətindən asılıdır.

Bu baxımdan Azərbaycan məktəblərində vahid forma ilə yanaşı, milli tariximizin obyektiv və dolğun tədrisi, Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı, milli mədəniyyətin təbliği, eləcə də müxtəlif informasiya mənbələrinin müqayisəli təhlilinə imkan verən tədris metodlarının tətbiqi vacibdir. Şagirdlər xarici ölkələrin siyasətini, regionda baş verən hadisələri və müxtəlif ideoloji yanaşmaları faktlar əsasında təhlil etməyi bacarmalıdırlar. Bu yanaşma onların hər hansı təbliğatın təsiri altına düşmədən öz mövqelərini formalaşdırmalarına kömək edər.

Məktəbli formasının tətbiqi zamanı sosial ədalət prinsipi də qorunmalıdır. Forma bütün ailələr üçün əlçatan olmalı, valideynlərin üzərinə əlavə maliyyə yükü qoymamalı və heç bir şagirdin maddi imkanlarına görə təhsildən kənarda qalmasına səbəb olmamalıdır. Milli həmrəylik yalnız eyni geyimdə görünmək deyil, eyni zamanda hər bir uşağın hüquqlarına hörmət göstərilməsi və onun keyfiyyətli təhsil almaq imkanının təmin olunmasıdır.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli formasının tətbiqi Azərbaycan təhsilində intizamın, kollektiv mənsubiyyət hissinin və ümumi məktəb mədəniyyətinin möhkəmləndirilməsinə töhfə verə bilər. İranın və ya digər xarici aktorların mümkün ideoloji təsirləri ilə bağlı narahatlıqlar isə ilk növbədə faktlara əsaslanan təhlil, keyfiyyətli təhsil, media savadlılığı və milli kimliyin şüurlu şəkildə mənimsənilməsi vasitəsilə araşdırılmalıdır. Məktəbin əsas vəzifəsi şagirdlərdə kor-koranə münasibətlər formalaşdırmaq deyil, onlara həqiqəti araşdırmaq, müxtəlif mövqeləri qiymətləndirmək və öz ölkələrinin gələcəyi üçün məsuliyyət daşımaq bacarığı aşılamaqdır.
Güclü təhsil sistemi yalnız zahiri nizam-intizamla deyil, bilikli, müstəqil düşünən, milli-mənəvi dəyərlərinə bağlı və dünyada baş verən prosesləri düzgün qiymətləndirə bilən gənclərlə səciyyələnir. Vahid məktəbli forması bu məqsədə xidmət edən tamamlayıcı vasitələrdən biri ola bilər. Azərbaycanın milli maraqlarının və müstəqil dövlətçilik düşüncəsinin qorunması isə hər şeydən əvvəl elmin, tənqidi düşüncənin, milli mədəniyyətin və hər bir vətəndaşın məsuliyyət hissinin gücləndirilməsini tələb edir.

Şahbaz Musayev − Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Erkən realizm və Yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin baş elmi işçisi, filologiya elmləri doktoru, dosent

Telegramda izləyin