Qardaşlıqdan sui-istifadəyə, sosial şəbəkələrdən səfirlik qarşısındakı aksiyalara qədər

"Bir millət, iki dövlət" prinsipini heç kim siyasi təzyiq vasitəsinə çevirə bilməz - Azərbaycan müstəqil dövlətdir və öz yolunu özü müəyyənləşdirir.Azərbaycanla Türkiyə arasındakı münasibətlər ortaq tarixin, milli-mənəvi dəyərlərin, qarşılıqlı etimadın və sarsılmaz qardaşlıq bağlarının üzərində qurulub. Bu münasibətlər illər ərzində siyasi sınaqlardan keçib, regional böhranlar zamanı möhkəmlənib və strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Lakin son günlər Türkiyənin bəzi media orqanlarında, sosial şəbəkələrində, ayrı-ayrı ictimai və siyasi şəxslərin çıxışlarında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar, ölkəmizin daxili siyasətinin hədəfə alınması, milli dəyərlərimizə və dövlət rəhbərliyinə qarşı təhqiramiz ifadələr, eləcə də diplomatik nümayəndəliklərimizin qarşısında keçirilən aksiyalar ciddi narahatlıq doğurur. Bu mənzərə bir sualı aktuallaşdırır: Azərbaycanla Türkiyə arasında qardaşlıq münasibətlərini daim önə çəkənlərdən bəziləri niyə indi həmin qardaşlığın təməl prinsiplərinə zidd davranışlara yol verir?

Məsələ artıq yalnız sosial şəbəkələrdə fikir ayrılığı və ya ayrı-ayrı şəxslərin emosional açıqlamaları ilə məhdudlaşmır. Söhbət Azərbaycan haqqında ictimai rəyin necə formalaşdırılmasından, ölkəmizin suveren qərarlarına münasibətdən, dövlətlərarası münasibətlərdə siyasi məsuliyyətin qorunmasından və ictimai müzakirələrin hansı həddə qədər sağlam çərçivədə saxlanılmasından gedir. Xüsusilə tanınmış şəxslərin, siyasi fiqurların və böyük auditoriyaya malik sosial media istifadəçilərinin Azərbaycan əleyhinə səsləndirdikləri fikirlər daha geniş təsir imkanına malik olduğundan, onların hər bir açıqlaması daha ciddi məsuliyyət tələb edir.

2026-cı il oktyabrın 9-da Türkiyə Prezident Administrasiyasının Kommunikasiya İdarəsinin Dezinformasiya ilə Mübarizə Mərkəzi Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərini hədəfə alan bəzi beynəlxalq media materialları və sosial şəbəkə paylaşımları ilə bağlı açıqlama yayıb. Mərkəz iki ölkənin tarixi və mədəni bağlarını, strateji müttəfiqliyini və "Bir millət, iki dövlət" anlayışını hədəfə alan manipulyativ məzmunların ictimaiyyəti çaşdırmağa yönəldiyini bildirib. Bu açıqlama göstərir ki, informasiya məkanında yaranmış vəziyyət artıq rəsmi səviyyədə də diqqət çəkir.

Oktyabrın 13-də isə Azərbaycan Milli Məclisinin Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu məsələ ilə bağlı bəyanat yayıb. Bəyanatda Türkiyənin bəzi media orqanlarında və sosial şəbəkələrdə Azərbaycana qarşı qərəzli informasiya kampaniyasının aparılması, hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının bəzi millət vəkillərinin və Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saralın ölkəmizlə bağlı səsləndirdiyi ittihamlar narahatlıqla qarşılanıb. Parlamentlərarası işçi qrupu Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin siyasi məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət və daxili işlərə qarışmamaq prinsipləri əsasında qorunmasının vacibliyini vurğulayıb.

Bu faktlar göstərir ki, söhbət sadəcə sosial mediada bir neçə istifadəçinin yazdığı fikirlərdən getmir. Məsələ Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin həssaslığı, siyasi ritorikanın məsuliyyət həddi və ictimai mühitdə yayılan iddiaların mümkün nəticələri ilə bağlıdır. Xüsusilə siyasi vəzifə tutan, ictimai nüfuza malik şəxslərin səsləndirdiyi fikirlər daha böyük məsuliyyət tələb edir. Çünki onların sözləri təkcə şəxsi münasibət kimi qəbul olunmur, bəzən dövlətin mövqeyi ilə qarışdırılır və cəmiyyətlər arasında yanlış təsəvvürlərin yaranmasına səbəb olur.

Sosial şəbəkələrdə sıravi istifadəçidən tanınmış simayadək uzanan informasiya hücumları
Müasir dövrdə informasiya mübarizəsi dövlətlərarası münasibətlərə təsir göstərən mühüm amillərdən birinə çevrilib. Sosial şəbəkələrdə yayılan bir video, qısa açıqlama və ya emosional paylaşım bəzən ənənəvi medianın uzun araşdırmalarından daha sürətlə geniş auditoriyaya çatır. Bu imkanlardan düzgün istifadə edildikdə ictimaiyyət məlumatlanır, fərqli fikirlər müzakirə olunur və cəmiyyətlə hakimiyyət arasında əlaqələr güclənir. Lakin həmin imkanlar həqiqəti təhrif etmək, qarşı tərəfi gözdən salmaq və ictimai rəyi manipulyasiya etmək üçün istifadə edildikdə təhlükəli nəticələr meydana çıxır.

Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana münasibətdə səsləndirilən bəzi fikirlərin təhlili zamanı məhz bu məqam nəzərə alınmalıdır. Sıravi istifadəçilərin yoxlanılmamış məlumatları yaymasından tutmuş tanınmış şəxslərin emosional və ittihamedici çıxışlarına qədər müxtəlif formalarda ortaya çıxan ritorika ictimai müzakirələrin keyfiyyətinə təsir göstərir. Eyni iddianın müxtəlif hesablar tərəfindən təkrar-təkrar paylaşılması, qısa videoların kontekstdən çıxarılması və hadisələrin birtərəfli təqdim edilməsi nəticədə yanlış təsəvvürlərin yayılmasına şərait yarada bilər.

Ən təhlükəli məqam isə budur ki, sosial şəbəkələrdə bəzən iddianın doğruluğu deyil, onun neçə dəfə paylaşılması və nə qədər emosional reaksiya doğurması əsas meyara çevrilir. Halbuki minlərlə insanın eyni fikri təkrarlaması həmin fikri avtomatik olaraq həqiqətə çevirmir. Məlumatın mənbəyi, faktiki əsası və təqdim olunduğu kontekst yoxlanılmadan yayılan ittihamlar ictimai rəyi yanlış istiqamətə yönəldə bilər.
Burada vacib bir fərq də qorunmalıdır: hər tənqidi paylaşımı informasiya hücumu, hər fikir ayrılığını isə təşkilatlanmış kampaniya adlandırmaq olmaz. Bunun üçün konkret sübutlar, mənbələr arasında əlaqələrin təhlili və məlumatların yayılma mexanizmlərinin araşdırılması lazımdır. Lakin sübut olunmuş manipulyasiya cəhdləri varsa, onlara da adi fikir mübadiləsi kimi yanaşmaq düzgün deyil. Azərbaycan əleyhinə yayılan konkret məlumatlar faktlarla yoxlanılmalı, məqsədli təhriflər aşkarlandıqda isə operativ və əsaslandırılmış cavab verilməlidir.

Tanınmış şəxslərin məsuliyyəti isə daha böyükdür. Geniş auditoriyaya müraciət edən siyasətçi, jurnalist, ictimai xadim və ya sosial media fenomeni söylədiyi sözlərin mümkün nəticələrini nəzərə almalıdır. İctimai nüfuz insanlara başqalarını əsassız ittiham etmək, dövlətlərin daxili siyasəti barədə yoxlanılmamış iddialar yaymaq və bütöv xalqları hədəfə almaq imtiyazı vermir. Əksinə, auditoriya böyüdükcə faktlara söykənmək və sözün məsuliyyətini daşımaq öhdəliyi də artır.

"Bir millət, iki dövlət" - iki müstəqil dövlətin bərabərliyini ifadə edən prinsip
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində ən çox istinad edilən ifadə "Bir millət, iki dövlət" prinsipidir. Bu ifadənin siyasi və mənəvi mahiyyəti xalqların yaxınlığını, ortaq tarixi və iki ölkənin strateji əməkdaşlığını əks etdirir. Lakin həmin prinsipin mahiyyətini təhrif edərək onu bir dövlətin digər dövlətin daxili qərarlarına müdaxilə etməsi üçün əsas kimi təqdim etmək qəbuledilməzdir.

Azərbaycan müstəqil və suveren dövlətdir. Ölkəmizin daxili və xarici siyasəti Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, milli maraqlarına və qanunlarına uyğun müəyyənləşdirilir. Türkiyə də öz dövlətçilik ənənələrinə, konstitusion quruluşuna və milli maraqlarına malik müstəqil dövlətdir. İki ölkənin qardaşlığı onların müstəqilliklərini zəiflətmir, əksinə, qarşılıqlı suverenliyə hörmət əsasında möhkəmlənir.
Milli Məclisin müvafiq işçi qrupunun oktyabrın 13-də yaydığı bəyanatda da bu prinsip xüsusi vurğulanıb. Bəyanatda "Bir millət, iki dövlət" anlayışının iki müstəqil və suveren dövlətin mövcudluğunu nəzərdə tutduğu, bu prinsipdən Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə və cəmiyyətə siyasi-ideoloji yanaşmalar diktə etmək üçün istifadə edilməsinin qəbuledilməz olduğu bildirilib.

Bu mövqe aydındır: qardaşlıq qarşılıqlı hörmət tələb edir, siyasi asılılıq yaratmır. Türkiyənin Azərbaycanla bağlı hər hansı məsələyə münasibət bildirmək hüququ olduğu kimi, Azərbaycanın da öz daxili siyasətini müstəqil müəyyənləşdirmək hüququ var. Fikir ayrılığı yarandıqda isə təzyiq, təhqir və ictimai kampaniyalar deyil, dialoq, diplomatik məsləhətləşmələr və qarşılıqlı anlaşma əsas vasitələr olmalıdır.

Heç bir dövlətin vətəndaşları və ya siyasi xadimləri başqa bir dövlətin cəmiyyətinə öz siyasi və ideoloji yanaşmalarını diktə etməyə çalışmamalıdır. Eyni zamanda, Azərbaycan da Türkiyənin daxili işlərinə hörmət prinsipini qoruyur. Məhz bu qarşılıqlılıq strateji tərəfdaşlığın dayanıqlılığını təmin edən əsas amillərdəndir.
Dünyəvi təhsil sistemini dini qarşıdurma mövzusuna çevirmək cəhdi,Azərbaycanla bağlı müzakirələrdə təhsil siyasəti və dünyəvilik məsələsinin siyasi və dini qarşıdurma müstəvisinə çəkilməsi də ciddi yanaşma tələb edir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dövlətin dünyəvi xarakterini, vicdan və dini etiqad azadlığını, qanun qarşısında bərabərliyi təsbit edir. Təhsil siyasətinin məqsədi isə şagirdlər üçün bərabər imkanların yaradılması, keyfiyyətli tədrisin təşkili və sağlam təhsil mühitinin formalaşdırılmasıdır.

Məktəblərdə vahid geyim qaydaları, məktəbli forması və təhsil müəssisələrinin daxili nizam-intizamı ilə bağlı qərarlar faktlar əsasında müzakirə edilməlidir. Konkret qaydaların hüquqi məzmununu araşdırmadan onları bütöv bir dinə və ya dini icmaya qarşı tədbir kimi təqdim etmək düzgün deyil. Eyni zamanda, hər hansı təhsil siyasətinin tətbiqi zamanı şagirdlərin hüquqları, qanunvericilik və bərabər imkanlar prinsipi nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycanın təhsil siyasətinə münasibətdə tənqid səsləndirmək mümkündür. Lakin tənqid konkret hüquqi norma, qərar və faktlarla əsaslandırılmalıdır. Məsələni dini qarşıdurmaya çevirmək, Azərbaycan cəmiyyətini dini mənsubiyyətə görə bölmək və yoxlanılmamış ittihamlar vasitəsilə ictimai narazılıq yaratmaq isə sağlam müzakirəyə xidmət etmir.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin həssaslığını nəzərə alsaq, təhsil və dini etiqad məsələlərində xüsusilə ehtiyatlı və məsuliyyətli dil seçilməlidir. Çünki dini hisslər üzərindən aparılan müzakirələr asanlıqla emosional qarşıdurmaya çevrilə və real faktların müzakirəsini arxa plana keçirə bilər.

Türkiyədə Azərbaycanın diplomatik nümayəndəliklərinin qarşısında keçirilən aksiyalar da məsələnin tələb edən tərəflərindəndir. Hər bir insanın dinc toplaşmaq və öz mövqeyini ifadə etmək hüququ var. Bu hüquq demokratik cəmiyyətin mühüm elementidir və yalnız etiraz keçirildiyinə görə insanları günahlandırmaq olmaz. Lakin dinc etiraz hüququ ilə təhqir, təhdid, milli düşmənçilik və diplomatik nümayəndəliyin fəaliyyətinə mane olmaq cəhdləri eyni məfhumlar deyil.

Diplomatik nümayəndəliklər iki dövlət arasında rəsmi münasibətlərin həyata keçirildiyi xüsusi məkanlardır. Onların təhlükəsizliyi beynəlxalq hüquq normaları ilə qorunur. Diplomatik münasibətlər haqqında 1961-ci il Vyana Konvensiyası qəbul edən dövlətin diplomatik nümayəndəliyin toxunulmazlığını və onun normal fəaliyyətinin qorunmasını təmin etməsi prinsipini müəyyənləşdirir. Bu, səfirlik qarşısında hər cür dinc etirazın qadağan olunması demək deyil. Əsas tələb etiraz hüququ ilə diplomatik təhlükəsizliyin və ictimai asayişin qorunması arasında qanuni tarazlığın təmin edilməsidir.

Azərbaycan ictimaiyyətinin narahatlığı da məhz aksiyaların hansı formada keçirilməsi, hansı şüarların səsləndirilməsi və bu tədbirlərin ölkəmizə qarşı düşmənçilik ritorikasına çevrilib-çevrilməməsi ilə bağlıdır. Əgər aksiya iştirakçıları Azərbaycan xalqını, dövlət rəhbərliyini və milli-mənəvi dəyərləri təhqir edən ifadələrdən istifadə edirlərsə, bu davranışlar əsaslandırılmış tənqidə açıqdır. Əgər təhdid və ya digər hüquq pozuntuları baş verirsə, həmin hallar müvafiq hüquqi qaydada araşdırılmalıdır.

Milli Məclisin Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu da Türkiyədə Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında keçirilən təxribat xarakterli aksiyalara münasibətdə tolerant yanaşmanın suallar doğurduğunu bildirib. Bu mövqe diplomatik münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin və məsuliyyətin qorunması çağırışı kimi qiymətləndirilə bilər.

Türkiyə hakimiyyətinin və aidiyyəti qurumlarının üzərinə düşən vəzifə dinc etiraz hüququnu qorumaqla yanaşı, diplomatik nümayəndəliklərin təhlükəsizliyini və qanuni fəaliyyətini təmin etməkdir. Eyni zamanda, aksiyalar ətrafında yaranan mübahisələrin sübutsuz ittihamlara, qarşılıqlı təhqirlərə və iki xalq arasında düşmənçilik çağırışlarına çevrilməsinin qarşısı alınmalıdır.

Türkiyə cəmiyyətini bütövlükdə ittiham etmək də yanlış yanaşmadır.Azərbaycan əleyhinə səsləndirilən fikirlərə sərt etiraz etmək zərurəti yaransa da, bu məsələdə mühüm bir sərhəd qorunmalıdır: ayrı-ayrı şəxslərin davranışı bütövlükdə Türkiyə xalqının mövqeyi kimi təqdim edilə bilməz. Türkiyədə Azərbaycana dərin rəğbət bəsləyən, ölkəmizin uğurlarını öz uğuru kimi qəbul edən, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmətlə yanaşan milyonlarla insan var.

Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığı bir neçə sosial media hesabının, siyasi xadimin və ya aksiya iştirakçısının mövqeyindən daha geniş məna daşıyır. Bu qardaşlıq tarixi hadisələrlə, xalqların qarşılıqlı dəstəyi ilə və ortaq gələcəyə dair strateji baxışla möhkəmlənib. Buna görə də yanlış fikirlərə qarşı mübarizə apararkən bütöv bir xalqı hədəfə almaq olmaz.

Eyni prinsip Azərbaycan ictimaiyyətinə də aiddir. Türkiyədə səsləndirilən hər hansı ittihama cavab verərkən təhqir və ümumiləşdirmə üsuluna əl atmaq informasiya mübarizəsinin keyfiyyətini aşağı salar. Qarşı tərəfin yanlış mövqeyini tənqid etmək mümkündür, lakin bunu faktlar, arqumentlər və hüquqi prinsiplər əsasında etmək daha təsirli nəticə verir.

İnformasiya təxribatının məqsədi bəzən məhz qarşılıqlı emosional reaksiyalar yaratmaq, tərəfləri bir-birinə qarşı qoymaq və real məsələləri ikinci plana keçirmək olur. Buna görə də həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ictimaiyyətinin ayıq davranması, məlumatları yoxlaması və ayrı-ayrı şəxslərin sözlərini bütöv cəmiyyətlərə aid etməməsi vacibdir.

Türkiyənin Dezinformasiya ilə Mübarizə Mərkəzinin oktyabrın 9-da yaydığı açıqlama informasiya manipulyasiyası iddialarına qarşı rəsmi mövqenin ifadəsidir. Azərbaycan parlamentinin oktyabrın 13-də yaydığı bəyanat isə ölkəmizin suverenliyinə, konstitusion quruluşuna və daxili siyasətinə hörmət edilməsinin vacibliyini önə çəkir. Bu açıqlamalar ictimai müzakirələrdə emosiyaların deyil, faktların və dövlətlərarası məsuliyyətin əsas götürülməsinin əhəmiyyətini göstərir.

Bununla yanaşı, informasiya hücumlarına qarşı mübarizə yalnız bəyanatlarla məhdudlaşmamalıdır. Azərbaycan haqqında yayılan konkret yanlış məlumatların ilkin mənbələri müəyyənləşdirilməli, faktlarla təkzib edilməli və türk ictimaiyyətinə aydın şəkildə çatdırılmalıdır. Azərbaycan həqiqətlərinin Türkiyədə daha geniş auditoriyaya çatdırılması üçün media nümayəndələri, ekspertlər, elm və mədəniyyət xadimləri, eləcə də vətəndaş cəmiyyəti arasında əlaqələrin gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Media orqanları da öz məsuliyyətini dərk etməlidir. İctimaiyyətə təqdim olunan məlumatın mənbəyi yoxlanılmalı, faktla şərh bir-birindən ayrılmalı, iddiaların qarşı tərəfə ünvanlanması və cavab imkanının yaradılması təmin olunmalıdır. Sensasiya naminə yoxlanılmamış məlumatların yayılması yalnız ayrı-ayrı şəxslərin nüfuzuna deyil, bütövlükdə ictimai etimada zərər vurur.

Sosial media istifadəçiləri isə hər hansı paylaşımı yaymazdan əvvəl onun həqiqiliyini yoxlamalı, ilkin mənbəyə baxmalı və emosional başlıqların təsiri altına düşməməlidirlər. İnformasiya savadlılığı bu gün milli təhlükəsizliyin və ictimai sabitliyin mühüm elementlərindən biridir.

Qardaşlıq qarşılıqlı hörmət tələb edir, susmaq məcburiyyəti yaratmır.Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gücü yaranan problemləri gizlətməkdə deyil, onları açıq və məsuliyyətli şəkildə müzakirə etməkdədir. Qardaşlıq anlayışı heç kimin yanlış hərəkətinə bəraət qazandırmaq üçün istifadə olunmamalıdır. Eyni zamanda, ayrı-ayrı şəxslərin səhvlərinə görə iki xalqın tarixi yaxınlığını şübhə altına almaq da doğru deyil.
Azərbaycan öz suverenliyinə, konstitusion quruluşuna və milli maraqlarına hörmət edilməsini tələb etməkdə haqlıdır. Türkiyə ilə münasibətlərimizin xüsusi xarakteri isə bu tələbin düşmənçilik deyil, qarşılıqlı hörmət və bərabər tərəfdaşlıq prinsipləri əsasında ifadə olunmasını tələb edir. Eyni yanaşma Türkiyənin suverenliyinə və daxili işlərinə münasibətdə də qorunmalıdır.

İki ölkə arasındakı strateji müttəfiqlik siyasi mübahisələrdən daha böyükdür. Lakin bu münasibətlərin gələcəyi üçün hər iki tərəfdə məsuliyyətli davranış, sağlam ictimai müzakirə və qarşılıqlı etimadın qorunması vacibdir. Sosial şəbəkələrdəki təhqirlər, sübutsuz ittihamlar və təxribat xarakterli aksiyalar iki xalqın ortaq maraqlarını müəyyənləşdirən əsas amilə çevrilməməlidir.

Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar və diplomatik nümayəndəliklərimiz qarşısında keçirilən aksiyalar diqqətlə izlənilməli, konkret faktlar araşdırılmalı və hüquq pozuntularına qanuni çərçivədə münasibət bildirilməlidir. Hər bir tənqid faktla əsaslandırılmalı, hər bir ittiham sübutla qiymətləndirilməli, hər bir etiraz isə hüquq və məsuliyyət çərçivəsində həyata keçirilməlidir.
"Bir millət, iki dövlət" prinsipi heç bir tərəfin digərinə hökm etməsi demək deyil. Bu, iki müstəqil dövlətin qarşılıqlı hörmət, etimad və strateji tərəfdaşlıq əsasında bir-birinə dəstək verməsi deməkdir. Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığını qorumaq istəyən hər kəs bu həqiqəti nəzərə almalıdır.

Çünki əsl qardaşlıq bir-birinin hər qərarını mübahisəsiz qəbul etmək deyil, fikir ayrılığı yarandıqda belə qarşılıqlı hörməti qorumaq, həqiqəti təhrif etməmək və ortaq gələcəyə zərər vuran davranışlardan çəkinməkdir. Azərbaycanla Türkiyənin münasibətləri də məhz bu prinsiplər üzərində inkişaf etməli, sosial şəbəkələrdəki təxribatlar və siyasi ritorika iki xalqın tarixi yaxınlığını kölgədə qoymamalıdır.

Nəsib Məhəməliyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin