Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığına qarşı informasiya savaşı: Səfirlik qarşısındakı aksiyalar kimə xidmət edir?

Azərbaycanla Türkiyə arasındakı münasibətlər adi diplomatik əlaqələr çərçivəsinə sığmır. Bu münasibətlər ortaq tarixə, milli-mənəvi dəyərlərə, qarşılıqlı etimada, strateji tərəfdaşlığa və xalqlarımızın bir-birinə bəslədiyi səmimi qardaşlıq hissinə söykənir. Məhz buna görə də Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar, təhqiramiz paylaşımlar, ictimai rəyi çaşdırmağa yönələn iddialar və Azərbaycan səfirliyi qarşısında keçirilən aksiyalar təkcə ayrı-ayrı şəxslərin mövqeyi kimi deyil, iki qardaş xalq arasındakı münasibətlərin ictimai müstəvidə necə qorunması məsələsi kimi də qiymətləndirilməlidir.

Son dövrlərdə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ətrafında yaranan mübahisələr bir daha göstərir ki, müasir dövrdə informasiya məkanı dövlətlərarası münasibətlərin mühüm sınaq meydanlarından birinə çevrilib. Əvvəllər siyasi gərginliklər əsasən diplomatik bəyanatlarda, rəsmi görüşlərdə və ənənəvi media vasitələrində özünü göstərirdisə, bu gün sosial şəbəkələrdə yayılan bir video, kontekstdən çıxarılmış fikir, emosional çağırış və ya geniş auditoriyaya malik şəxsin məsuliyyətsiz açıqlaması qısa müddətdə ictimai münasibətlərə təsir göstərə bilir. İnformasiyanın sürətlə yayıldığı, lakin onun doğruluğunun hər zaman eyni sürətlə yoxlanılmadığı bir şəraitdə Azərbaycan haqqında formalaşdırılan yanlış təsəvvürlər həm cəmiyyətlər arasında etimadı zəiflədə, həm də siyasi və diplomatik münasibətlərə əlavə təzyiq yarada bilər.

Burada əsas məsələ Türkiyə cəmiyyətinin bütövlükdə Azərbaycana qarşı mövqe tutması deyil. Əksinə, Türkiyədə Azərbaycana qardaş ölkə kimi yanaşan, iki dövlətin strateji tərəfdaşlığını müdafiə edən, təxribatçı ritorikanı tənqid edən çoxsaylı vətəndaşların mövcudluğu mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu reallıq fonunda sosial şəbəkələrdə Azərbaycana qarşı sərt və təhqiramiz ifadələr işlədən ayrı-ayrı şəxslərin mövqeyini bütün Türkiyə cəmiyyətinin fikri kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Eyni zamanda, belə çıxışların kim tərəfindən, hansı əsaslarla və hansı məqsədlə səsləndirildiyini araşdırmadan onları bütöv bir xalqa şamil etmək də münasibətlərin sağlamlığına xidmət etmir.

Bununla belə, sıravi sosial şəbəkə istifadəçilərindən tutmuş ictimai nüfuza malik şəxslərədək müxtəlif səviyyələrdə yayılan iddialar, Azərbaycana qarşı qərəzli münasibət və məsuliyyətsiz açıqlamalar ciddi ictimai müzakirə tələb edir. Tanınmış şəxsin sözü adi istifadəçinin paylaşımından daha geniş auditoriyaya çatır. Onun açıqlaması minlərlə, bəzən yüz minlərlə insanın düşüncəsinə təsir göstərə bilər. Belə bir şəraitdə ictimai nüfuz informasiya məsuliyyətini də artırır. Məşhurluq, izləyici sayı və ya siyasi mövqe heç kimə yoxlanılmamış məlumatları həqiqət kimi təqdim etmək, bütöv bir xalqı hədəfə almaq və cəmiyyətlər arasında düşmənçilik yarada biləcək ifadələr işlətmək imtiyazı vermir.

Azərbaycanın ünvanına səsləndirilən hər hansı ittihamın faktlara əsaslanması, konkret hadisə ilə əlaqələndirilməsi və qarşı tərəfin mövqeyinin də dinlənilməsi vacibdir. Əgər ortada real problem varsa, onun mahiyyəti açıq şəkildə müzakirə edilməli, sübutlar ortaya qoyulmalı və müvafiq hüquqi-siyasi mexanizmlər işə salınmalıdır. Ancaq faktların yerini emosional ittihamlar, arqumentlərin yerini təhqirlər, dialoqun yerini isə kütləvi qınaq tutursa, belə müzakirənin məqsədi həqiqəti müəyyənləşdirməkdən uzaqlaşır. Bu zaman ictimai fikir aydınlanmaq əvəzinə qütbləşir, ayrı-ayrı şəxslərin məsuliyyətsiz davranışı isə iki xalqın münasibətlərinə kölgə salır.

Sosial şəbəkələrdə informasiya hücumlarının təhlükəsi də məhz burada ortaya çıxır. Müasir informasiya müharibəsi hər zaman saxta sənədlər və ya açıq-aşkar yalanlar vasitəsilə aparılmır. Bəzən həqiqi hadisənin yalnız bir hissəsi təqdim edilir, digər məqamlar gizlədilir, emosional ifadələr ön plana çəkilir və auditoriya müəyyən nəticəyə yönləndirilir. Bəzən də eyni iddia müxtəlif hesablar tərəfindən təkrar-təkrar paylaşılaraq geniş yayılmış fikir təsiri yaradır. Lakin paylaşım sayının çoxluğu məlumatın doğruluğuna, onu yayan şəxslərin tanınması isə deyilənlərin əsaslılığına zəmanət vermir.

Bu baxımdan, Türkiyə sosial media məkanında Azərbaycanla bağlı yayılan hər bir mübahisəli məlumatın mənbəyinin, faktoloji əsaslarının və təqdim olunma formasının araşdırılması zəruridir. Tənqidi fikir ifadə etmək hüququ demokratik cəmiyyətin ayrılmaz hissəsidir. Ancaq tənqid ilə təhqir, fikir müxtəlifliyi ilə məqsədli qarayaxma, siyasi müzakirə ilə milli düşmənçiliyin qızışdırılması arasında ciddi fərq var. Hər hansı dövlətin siyasətini tənqid etmək mümkündür, lakin bu tənqid bütöv xalqı aşağılamaq və ya iki cəmiyyət arasında qarşıdurma yaratmaq vasitəsinə çevrilməməlidir.

Azərbaycan səfirliyi qarşısında keçirilən aksiyalara münasibətdə də eyni prinsip əsas götürülməlidir. Diplomatik nümayəndəliklər dövlətlərarası münasibətlərin rəsmi təmsilçilik məkanlarıdır. Səfirlik qarşısında aksiya keçirilməsi öz-özlüyündə hər hansı dövlətə qarşı düşmənçilik və ya qanunsuz fəaliyyət demək deyil. Dinc toplaşmaq və etiraz bildirmək hüququ demokratik cəmiyyətin mühüm prinsiplərindəndir. Lakin bu hüquqdan istifadə zamanı qanunlara riayət olunması, diplomatik nümayəndəliyin təhlükəsizliyinin qorunması, təhdidlərə və zorakılığa yol verilməməsi, eləcə də etirazın ayrı-seçkilik və milli nifrət çağırışlarına çevrilməməsi vacibdir.

Əgər səfirlik qarşısında keçirilən aksiyalarda Azərbaycan xalqını hədəfə alan təhqirlər, təhdidlər və ya düşmənçilik çağırışları səsləndirilirsə, bunlar konkret faktlar əsasında qiymətləndirilməli və müvafiq hüquqi çərçivədə araşdırılmalıdır. Əgər etirazçılar müəyyən siyasi qərara və ya hadisəyə münasibət bildirirlərsə, onların mövqeyi də hüquq çərçivəsində nəzərdən keçirilməlidir. Burada əsas prinsip ikili standartlardan uzaq olmaqdır: heç kəsin dinc etiraz hüququ əsassız şəkildə məhdudlaşdırılmamalı, eyni zamanda, bu hüquq başqalarının təhlükəsizliyinə, ləyaqətinə və hüquqlarına zərər vurmaq üçün bəhanəyə çevrilməməlidir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi odur ki, diplomatik nümayəndəlik qarşısında baş verən hadisələr sosial şəbəkələrdə çox vaxt öz ilkin məzmunundan kənarda təqdim olunur. Aksiyadan çəkilmiş görüntülər seçilərək yayıla, bir neçə şəxsin davranışı bütöv bir cəmiyyətin mövqeyi kimi göstərilə və hadisənin siyasi səbəbləri barədə yoxlanılmamış nəticələr irəli sürülə bilər. Belə hallarda həm görüntüləri yayanların, həm də onları şərh edən media subyektlərinin məsuliyyəti artır. İctimaiyyətə təqdim olunan məlumatlar hadisənin real mənzərəsini əks etdirməli, süni gərginlik yaratmağa deyil, həqiqətin aydınlaşdırılmasına xidmət etməlidir.
Azərbaycanın Türkiyədəki diplomatik nümayəndəliyi ilə bağlı hər hansı hadisənin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün rəsmi məlumatlar, hadisə yerindən təsdiqlənmiş görüntülər və etibarlı mənbələr əsas götürülməlidir. Eyni zamanda, Türkiyə hüquq-mühafizə orqanlarının və müvafiq dövlət qurumlarının qanunvericilik çərçivəsində davranması, diplomatik nümayəndəliklərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu, yalnız Azərbaycanın deyil, Türkiyənin özünün də beynəlxalq öhdəliklərinə və diplomatik nüfuzuna aid məsələdir.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə qarşı informasiya hücumlarının təsirini qiymətləndirərkən emosional reaksiyalardan daha çox strateji düşüncəyə ehtiyac var. Çünki belə hücumların mümkün nəticəsi yalnız sosial şəbəkələrdə yaranan mübahisə ilə məhdudlaşmır. Davamlı şəkildə yayılan qərəzli məlumatlar və təhqiramiz ritorika cəmiyyətlərin bir-birinə münasibətinə təsir göstərə, insanlar arasında şübhə yarada və iki ölkənin ortaq maraqlarına zərər vura bilər. Xüsusilə gənc nəslin informasiya istehlakında sosial şəbəkələrin mühüm yer tutduğu bir dövrdə bu təhlükə daha ciddi yanaşma tələb edir.

Bununla belə, hər bir tənqidi açıqlamanı avtomatik şəkildə xarici qüvvələrin təşkil etdiyi kampaniya kimi təqdim etmək də düzgün deyil. Belə bir iddianın irəli sürülməsi üçün konkret sübutlar tələb olunur. İnformasiya məkanında baş verən hər bir mübahisənin arxasında vahid mərkəz və ya koordinasiyalı planın dayandığını söyləmək faktlara əsaslanmadıqda özü də yanlış məlumatın yayılmasına səbəb ola bilər. Əsl təhlil ehtimallarla sübutları fərqləndirməli, ictimai narazılığın real səbəblərini araşdırmalı və manipulyasiya əlamətləri varsa, onları faktlarla ortaya qoymalıdır.

Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətlərin möhkəmliyi ayrı-ayrı sosial media paylaşımlarının təsirinə qarşı ən mühüm ictimai dayaqdır. İki dövlət arasında əməkdaşlıq siyasi dialoq, iqtisadi əlaqələr, nəqliyyat və enerji layihələri, təhlükəsizlik sahəsində tərəfdaşlıq və xalqlarımızın qarşılıqlı münasibətləri ilə inkişaf edir. Bu əlaqələrin uzunmüddətli xarakteri göstərir ki, sosial şəbəkələrdə yaranan hər bir gərginlik dövlətlərarası münasibətlərin ümumi mənzərəsi ilə eyniləşdirilməməlidir. Bununla yanaşı, qardaşlıq münasibətlərinin mövcudluğu problemləri görməzdən gəlmək üçün də əsas ola bilməz. Əksinə, həqiqi dostluq problemlərin açıq, dürüst və qarşılıqlı hörmət əsasında müzakirəsini tələb edir.

Azərbaycan cəmiyyətinin Türkiyədə Azərbaycana qarşı səsləndirilən fikirlərə həssas yanaşması başadüşüləndir. Eyni zamanda, bu həssaslıq cavab reaksiyalarında Türkiyə xalqının bütövlükdə hədəfə alınmasına gətirib çıxarmamalıdır. Ayrı-ayrı şəxslərin davranışına görə milyonlarla insanı məsul tutmaq, sosial şəbəkələrdə qarşılıqlı təhqirləri artırmaq və emosional qarşıdurmanı dərinləşdirmək informasiya hücumlarının yaratdığı zərəri daha da böyüdə bilər. Belə vəziyyətdə ən düzgün mövqe faktlara əsaslanan cavab, hüquqi mexanizmlərdən istifadə və sağlam ictimai dialoqun qorunmasıdır.

Türkiyədə Azərbaycana dəstək verən və qərəzli iddialara qarşı çıxan vətəndaşların mövqeyi də bu mənada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların arqumentli çıxışları, faktlara əsaslanan tənqidləri və iki xalqın qardaşlığını müdafiə edən mövqeləri göstərir ki, sosial media məkanı yalnız qarşıdurma vasitəsi deyil, eyni zamanda yanlış məlumatların təkzib olunduğu və ictimai həmrəyliyin gücləndiyi platforma ola bilər. Əsas məsələ bu müzakirələrin təhqir və qarşılıqlı ittihamlar üzərində deyil, faktlar, hüquq və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulmasıdır.

Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı yayılan qərəzli məlumatlar və Azərbaycan səfirliyi qarşısında keçirilən aksiyalar məsələsinə prinsipial, lakin ölçülü yanaşmaq lazımdır. Prinsipiallıq Azərbaycanın milli maraqlarının, dövlətçilik nüfuzunun və vətəndaşlarının ləyaqətinin müdafiəsini tələb edir. Ölçülülük isə faktlarla təsdiqlənməmiş iddialardan, bütöv cəmiyyətləri hədəfə almaqdan və qarşılıqlı düşmənçiliyi gücləndirən ritorikadan çəkinməyi nəzərdə tutur.

Azərbaycan və Türkiyə arasında qardaşlıq münasibətlərini qorumaq yalnız siyasi rəhbərliklərin və diplomatların deyil, jurnalistlərin, ictimai xadimlərin, sosial media istifadəçilərinin və hər iki ölkənin vətəndaşlarının da məsuliyyətidir. Hər bir paylaşımın, hər bir açıqlamanın və hər bir ictimai aksiyanın yaratdığı nəticələr nəzərə alınmalıdır. Söz azadlığı həqiqəti təhrif etmək azadlığı deyil, etiraz hüququ isə nifrət yaymaq hüququ demək deyil.

Bu gün əsas ehtiyac emosiyaların qarşıdurması deyil, faktların üstünlüyüdür; təhqir deyil, arqumentdir; süni gərginlik deyil, məsuliyyətli dialoqdur. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gücü ayrı-ayrı şəxslərin sosial şəbəkələrdəki sərt ifadələri ilə ölçülmür. Bu güc ortaq maraqlara, qarşılıqlı etimada və xalqlarımızın bir-birinə bəslədiyi hörmətə söykənir. Məhz buna görə də Azərbaycana qarşı hər hansı qərəzli kampaniyaya cavab verilərkən milli maraqlar qətiyyətlə müdafiə edilməli, eyni zamanda, iki qardaş xalq arasında etimadı qorumaq prinsipindən geri çəkilməmək lazımdır.

Mahir Süleymanlı
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin