Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı - sağlam cəmiyyətin və güclü gələcəyin təməli

"Uşaqların və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı hər bir dövlətin gələcəyini, cəmiyyətin sağlamlığını və milli-mənəvi dəyərlərin davamlılığını müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Çünki bu gün yetişən nəsil sabah ölkənin idarəçiliyində, iqtisadiyyatında, elmində, təhsilində, mədəniyyətində və ictimai həyatında mühüm rol oynayacaq. Gənc nəslin sağlam, savadlı, vətənpərvər, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik və məsuliyyətli vətəndaş kimi formalaşması yalnız ailənin deyil, həm də təhsil müəssisələrinin, dövlətin və bütövlükdə cəmiyyətin qarşısında duran mühüm vəzifədir".

Bunu Sonxeber.az-a danışan deputat Naqif Həmzəyev bildirib.

Deputat qeyd edib ki, uşaqların inkişafı dedikdə yalnız onların fiziki cəhətdən sağlam böyüməsi və təhsil alması nəzərdə tutulmamalıdır:

"Bu proses eyni zamanda şəxsiyyətin formalaşmasını, dünyagörüşünün genişlənməsini, düzgün davranış qaydalarının mənimsənilməsini, milli-mənəvi dəyərlərə hörmətin aşılanmasını və ictimai məsuliyyət hissinin inkişafını əhatə edir. Fiziki sağlamlıqla mənəvi yetkinlik bir-birini tamamlayan, insanın gələcək həyatına birbaşa təsir göstərən iki mühüm istiqamətdir. Müasir dövrdə texnologiyaların sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin gündəlik həyata nüfuz etməsi, informasiya bolluğu və dəyişən sosial münasibətlər uşaqların və gənclərin formalaşmasına ciddi təsir göstərir. Bir tərəfdən, rəqəmsal imkanlar onların bilik əldə etməsi, dünyanı tanıması və bacarıqlarını inkişaf etdirməsi üçün geniş şərait yaradır. Digər tərəfdən isə nəzarətsiz internet istifadəsi, zərərli informasiya, virtual asılılıq, kiberzorakılıq və yanlış nümunələr gənclərin psixoloji vəziyyətinə, davranışlarına və mənəvi dünyasına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də yeni nəslin tərbiyəsində müasir yanaşmalarla milli-mənəvi dəyərlərin vəhdətinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Uşaqların fiziki inkişafının təmin olunması ilk növbədə sağlam həyat tərzinin formalaşdırılmasından başlayır. Düzgün qidalanma, gündəlik fiziki fəallıq, keyfiyyətli yuxu, şəxsi gigiyena və sağlam mühit uşağın normal böyüməsinin əsas şərtləridir. Xüsusilə məktəb yaşlı uşaqların idmana cəlb edilməsi onların yalnız fiziki göstəricilərini yaxşılaşdırmır, eyni zamanda intizam, iradə, dözümlülük, komanda ruhu və məqsədə çatmaq əzmi kimi keyfiyyətlərini də gücləndirir. İdmanla məşğul olan uşaq əməkdaşlığın, qaydalara əməl etməyin, qələbə qədər məğlubiyyəti də qəbul etməyin vacibliyini öyrənir.

Bu baxımdan məktəblərdə idman dərslərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, idman zallarının və meydançalarının müasir tələblərə uyğunlaşdırılması, kütləvi idman tədbirlərinin təşkili mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda ailələr uşaqların asudə vaxtının səmərəli təşkilinə çalışmalı, onları açıq havada fəaliyyətə, hərəkətli oyunlara və yaşlarına uyğun idman növlərinə təşviq etməlidirlər. Uşaqların uzun müddət telefon və kompüter qarşısında oturması, fiziki fəallığın azalması və qeyri-sağlam qidalanma gələcəkdə müxtəlif sağlamlıq problemlərinin yaranması riskini artıra bilər. Buna görə də sağlam həyat tərzi uşaqlara erkən yaşlardan aşılanmalı, böyüklər öz davranışları ilə onlara nümunə olmalıdırlar".

Deputat söyləyib ki, fiziki inkişafla yanaşı, uşaqların mənəvi və psixoloji sağlamlığı da diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır:

"Uşağın özünü təhlükəsiz hiss etdiyi, fikirlərinə hörmət göstərildiyi, problemlərini sərbəst ifadə edə bildiyi ailə və məktəb mühiti onun şəxsiyyət kimi formalaşmasına müsbət təsir göstərir. Təhqir, zorakılıq, həddindən artıq təzyiq, laqeydlik və davamlı müqayisələr uşağın özünəinamını zəiflədə, sosial münasibətlərində çətinliklər yarada bilər. Buna görə də tərbiyə prosesində sərt cəza və qorxu yaratmaq əvəzinə, izah, qarşılıqlı hörmət, düzgün istiqamətləndirmə və məsuliyyət hissinin formalaşdırılması əsas götürülməlidir.

Mənəvi inkişafın təməli ailədə qoyulur. Uşaq ilk davranış nümunələrini valideynlərindən görür, insanlarla münasibət qurmağı, böyüklərə hörmət etməyi, kiçiklərə qayğı göstərməyi, dürüstlüyü və məsuliyyəti ailədə öyrənir. Valideynin dedikləri ilə davranışları arasında ziddiyyət olduqda uşağın düzgün dəyərləri mənimsəməsi çətinləşir. Buna görə də uşaqların tərbiyəsində şəxsi nümunə ən təsirli vasitələrdən biridir. Ailədə sağlam münasibətlərin qurulması, uşaqların problemlərinə diqqətlə yanaşılması, onların uğurlarının qiymətləndirilməsi və səhvlərinin düzgün izah edilməsi gələcəkdə özünəinamlı, vicdanlı və məsuliyyətli şəxsiyyətlərin yetişməsinə şərait yaradır.

Məktəb isə ailədə başlayan tərbiyə prosesini davam etdirən, uşaqların dünyagörüşünü genişləndirən və onların ictimai həyata hazırlanmasını təmin edən əsas institutlardan biridir. Müasir təhsil yalnız dərsliklərdəki biliklərin öyrədilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Məktəblərdə şagirdlərə tənqidi düşünmək, müstəqil qərar vermək, fərqli fikirlərə hörmətlə yanaşmaq, mübahisələri sivil yollarla həll etmək və öz hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşımaq bacarıqları da aşılanmalıdır. Müəllimlərin üzərinə düşən vəzifə yalnız bilik vermək deyil, həm də uşaqların potensialını üzə çıxarmaq, onların istedad və maraqlarını müəyyənləşdirmək, sağlam sosial münasibətlər qurmasına kömək etməkdir.

Məktəbdə zorakılığın və bullinqin qarşısının alınması da uşaqların fiziki və mənəvi inkişafının vacib şərtlərindəndir. Sinif yoldaşları tərəfindən təhqir edilən, təcrid olunan və ya təzyiqə məruz qalan uşaqların problemi vaxtında müəyyənləşdirilməli, müəllimlər, valideynlər və məktəb psixoloqları birgə fəaliyyət göstərməlidirlər. Uşaqlar arasında qarşılıqlı hörmətin, bərabərliyin, mərhəmətin və həmrəyliyin təşviqi məktəb mühitini daha sağlam və təhlükəsiz edir. Heç bir uşaq fiziki xüsusiyyətlərinə, sosial vəziyyətinə, fərqli düşüncəsinə və ya şəxsi imkanlarına görə alçaldılmamalıdır".

Deputat vurğulayıb ki, gənclərin mənəvi inkişafında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması xüsusi yer tutur. Ana dilinə, tarixə, mədəni irsə, adət-ənənələrə və dövlət rəmzlərinə hörmət gənc nəslin milli kimliyinin formalaşmasına kömək edir. Bununla yanaşı, milli dəyərlərə bağlılıq dünyaya qapalı olmaq demək deyil. Əksinə, öz köklərini tanıyan, tarixini bilən və milli kimliyini dərk edən gənclər başqa xalqların mədəniyyətinə də hörmətlə yanaşa, müasir dünyanın elmi və intellektual imkanlarından daha səmərəli istifadə edə bilərlər:

"Əsas məsələ milli kimliklə müasir düşüncənin, ənənə ilə yeniliyin düzgün vəhdətini yaratmaqdır.Vətənpərvərlik tərbiyəsi də bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biridir. Vətən sevgisi yalnız sözlərlə ifadə olunan hiss deyil, ölkənin qanunlarına hörmət etmək, ictimai məsuliyyət daşımaq, dövlətin inkişafına töhfə vermək, milli sərvətləri qorumaq və cəmiyyətin problemlərinə biganə qalmamaq deməkdir. Gənclərə Azərbaycanın tarixi, dövlətçilik ənənələri, müstəqillik uğrunda mübarizə və xalqımızın mədəni irsi haqqında dolğun biliklər verilməlidir. Eyni zamanda onlarda hüquqi mədəniyyət, vətəndaş məsuliyyəti, sosial həmrəylik və sülhə hörmət kimi keyfiyyətlər inkişaf etdirilməlidir.

Uşaq və gənclərin inkişafında mədəniyyətin, incəsənətin və mütaliənin rolu da əvəzsizdir. Kitab oxumaq uşaqların söz ehtiyatını artırır, təxəyyülünü genişləndirir, hadisələrə müxtəlif tərəflərdən baxmaq bacarığını inkişaf etdirir. Musiqi, rəsm, teatr və digər yaradıcılıq sahələri isə onların istedadlarını üzə çıxarır, estetik zövqünü formalaşdırır və emosional dünyasını zənginləşdirir. Buna görə də məktəblərdə kitab müzakirələrinin, ədəbi gecələrin, yaradıcılıq müsabiqələrinin, muzey və tarixi məkanlara ekskursiyaların təşkili genişləndirilməlidir. Gənclərin asudə vaxtını yalnız əyləncə ilə deyil, həm də bilik, bacarıq və mənəvi zənginlik qazandıran fəaliyyətlərlə doldurmaq vacibdir.

"Müasir dövrdə rəqəmsal savadlılıq da tərbiyənin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Uşaqlara internetdən təhlükəsiz istifadə etmək, məlumatların doğruluğunu yoxlamaq, şəxsi məlumatlarını qorumaq, saxta xəbərləri tanımaq və sosial şəbəkələrdə məsuliyyətli davranmaq öyrədilməlidir. Virtual aləmdə qarşılaşdıqları hər bir məlumatı həqiqət kimi qəbul etməmələri, zorakılığı və nifrəti təbliğ edən məzmunlardan uzaq durmaları üçün onlarda tənqidi düşüncə formalaşdırılmalıdır. Bu işdə valideyn nəzarəti ilə yanaşı, uşaqlarla açıq ünsiyyət və rəqəmsal təhlükəsizlik haqqında maarifləndirmə də mühüm rol oynayır.

Uşaq və gənclərin inkişafı məsələsində sosial bərabərlik və imkanların əlçatanlığı da unudulmamalıdır. Hər bir uşaq ailəsinin maddi vəziyyətindən, yaşadığı ərazidən və fiziki imkanlarından asılı olmayaraq keyfiyyətli təhsil, tibbi xidmət, idman və mədəni fəaliyyətlərə çıxış əldə etməlidir. Xüsusilə həssas sosial qruplardan olan uşaqların, kənd yerlərində yaşayan yeniyetmələrin və əlilliyi olan uşaqların ehtiyaclarına diqqət artırılmalıdır. İnklüziv mühitin yaradılması, sosial dəstək mexanizmlərinin gücləndirilməsi və uşaqların hüquqlarının qorunması sağlam cəmiyyətin formalaşmasının əsas şərtlərindəndir.

Bu sahədə dövlətin həyata keçirdiyi siyasət, təhsil və səhiyyə müəssisələrinin fəaliyyəti, idman infrastrukturunun inkişafı və gənclər üçün yaradılan imkanlar mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin uşaqların və gənclərin hərtərəfli inkişafına nail olmaq üçün dövlət qurumları ilə yanaşı, qeyri-hökumət təşkilatlarının, ictimai birliklərin, media nümayəndələrinin və ailələrin də fəal iştirakı vacibdir. Uşaqlara aid problemlər yalnız ayrı-ayrı tədbirlərlə məhdudlaşmamalı, davamlı maarifləndirmə, profilaktika və sosial dəstək proqramları ilə müşayiət olunmalıdır.

Kütləvi informasiya vasitələri və sosial media platformaları da gənc nəslin mənəvi tərbiyəsində böyük məsuliyyət daşıyır. Zorakılığı, aqressiyanı, məsuliyyətsiz davranışı və yanlış həyat tərzini təşviq edən məzmunların əvəzinə elmə, təhsilə, idmana, yaradıcılığa, humanizmə və ictimai faydalı fəaliyyətə üstünlük verilməlidir. Uğur anlayışı yalnız maddi qazanc və zahiri görünüşlə ölçülməməli, bilik, zəhmət, dürüstlük, peşəkarlıq və cəmiyyətə fayda vermək kimi meyarlar da ön plana çəkilməlidir.

Nəticə etibarilə, uşaqların və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı gələcəyin sağlam, savadlı və güclü cəmiyyətinin qurulması üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu məqsədə çatmaq üçün ailədə sağlam tərbiyə mühiti yaradılmalı, məktəblərdə keyfiyyətli təhsil və təhlükəsiz şərait təmin edilməli, idman və mədəniyyət imkanları genişləndirilməli, uşaqların hüquqları qorunmalı və gənclərin təşəbbüsləri dəstəklənməlidir. Ən əsası, hər bir uşaq şəxsiyyət kimi qəbul edilməli, onun fikrinə, maraqlarına və potensialına hörmətlə yanaşılmalıdır.

Unutmamalıyıq ki, uşaqlara göstərilən diqqət və qayğı yalnız bu günün deyil, sabahın da inkişafına qoyulan sərmayədir. Fiziki cəhətdən sağlam, mənəvi baxımdan yetkin, milli dəyərlərə bağlı, müasir biliklərə yiyələnən və vətəninə fayda verməyə çalışan gənclərin yetişdirilməsi hər birimizin ortaq məsuliyyətidir. Gələcəyin güclü Azərbaycanı məhz sağlam düşüncəli, yüksək mənəviyyatlı, savadlı və fəal gənclərin çiyinləri üzərində yüksələcək".

P.S. Yazı Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə "Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı" mövzusuna uyğun olaraq dərc edilir

Aysel Yusifqızı

Telegramda izləyin