"Ali təhsil müəssisələrində rus dilində tədrisin dayandırılması strateji və milli mahiyyət daşıyan ideoloji dönüş nöqtəsidir" - AÇIQLAMA

"2025–2026-cı tədris ilindən etibarən ali təhsil müəssisələrində rus dilində tədrisin mərhələli şəkildə dayandırılması və bütün ixtisaslar üzrə təhsilin yalnız Azərbaycan və ingilis dillərində aparılması barədə yayılan məlumatlar təhsil sistemində illərdir mövcud olan dil əsaslı ikili strukturun ləğvini və vahid pedaqoji mühitin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu qərar sırf texniki dəyişiklik deyil, strateji və milli mahiyyət daşıyan ideoloji dönüş nöqtəsidir. Məsələyə pedaqoji keyfiyyət, milli kimliyin möhkəmləndirilməsi və beynəlxalq təhsil məkanına uyğunlaşma baxımından yanaşdıqda, bu addımın həm rasional, həm hüquqi, həm də qlobal kontekstdə əsaslandırılmış olduğu görünür".

Bu sözləri Sonxeber.az-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov danışıb.

O, açıqlamasında qeyd edib ki, 2023-cü ildə Dövlət İmtahan Mərkəzinin açıqladığı qəbul nəticələrinə əsasən, rus bölməsi üzrə ali təhsilə qəbul olanların orta balı Azərbaycan bölməsi ilə müqayisədə 15–25% daha aşağı olmuşdur:

"Hazırda Azərbaycanın ali təhsil sistemində dil baxımından paralel modellər mövcuddur: Azərbaycan dili ilə yanaşı rus və ingilis dilində tədris aparılır. Amma bu struktur bərabər imkanlar, resurs bölgüsü və təhsil keyfiyyəti baxımından ciddi uyğunsuzluqlara səbəb olur. Təhsil müəssisələrinin bir çoxunda rus bölməsində ixtisaslar üçün keçid balları daha aşağıdır, bu isə "Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 5-ci maddəsində təsbit edilmiş bərabərlik və ədalət prinsipinə ziddir. Eyni ixtisas üzrə yalnız tədris dilinə görə daha aşağı balla qəbul olmaq həm sosial narazılıq yaradır, həm də təhsilin dəyərini sual altına salır. Rəqabətli təhsil sistemi üçün bu, yolverilməz təcrübədir.

Statistik göstəricilər də rus bölməsində tədrisin səmərəliliyini şübhə altına alır. 2023-cü ildə Dövlət İmtahan Mərkəzinin açıqladığı qəbul nəticələrinə əsasən, rus bölməsi üzrə ali təhsilə qəbul olanların orta balı Azərbaycan bölməsi ilə müqayisədə 15–25% daha aşağı olmuşdur. Bu, yalnız qəbul imtahanlarında deyil, sonrakı mərhələdə – universitetdəki akademik göstəricilərdə də özünü büruzə verir. Aşağı nəticə ilə qəbul olunan tələbələrin böyük qismi təhsilini uğurla başa vura bilmir və ya diplom alsa da, əmək bazarında kifayət qədər rəqabətə davamlı olmur. Bu, həm dövlətin təhsilə ayırdığı vəsaitin səmərəsiz istifadəsi, həm də təhsil diplomunun nüfuzuna zərbədir.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, dil siyasətindəki dəqiqlik və vahidlik təhsilin keyfiyyətinə bilavasitə təsir göstərir. Estoniya 2007-ci ildən etibarən ali məktəblərdə rus dilində tədrisi mərhələli şəkildə ləğv etdi və milli dil ilə yanaşı yalnız ingilis dili üzrə tədris proqramlarını genişləndirdi. Bu dəyişiklik nəticəsində ölkənin təhsil sistemi PISA və digər beynəlxalq qiymətləndirmələrdə yüksək nəticələr göstərməyə başladı. Latviya və Litva da analoji addımlar ataraq rus dilində təhsili dövlət siyasətindən çıxardı. Bu ölkələrdə milli dilin tədrisdə vahidləşdirilməsi ilə bərabər, beynəlxalq əmək bazarına çıxış imkanı üçün ingilis dili gücləndirildi. Nəticədə həm milli kimlik möhkəmləndi, həm də universitetlərin beynəlxalq əlaqələri genişləndi".

Ekspert onu da vurğuladı ki, Azərbaycanda bu dəyişiklik baş verdikdə, təhsildə bir neçə istiqamətdə ciddi dönüş yaranacaq:

"Əvvəla, ali məktəblərdə tədrisin dili vahid sistemə düşəcək, bu isə resursların səmərəli bölgüsünə, tədris planlarının və metodoloji çərçivənin optimallaşdırılmasına şərait yaradacaq. Müxtəlif dillərdə tədris materiallarının paralel hazırlanmasına sərf olunan vaxt və maliyyə yükü azaldılacaq. Bu da təhsil müəssisələrinin idarəetmə strukturuna və effektivliyinə müsbət təsir edəcək. Paralel bölmələrə son qoyulması həm də pedaqoji heyətin koordinasiyasında, fakültədaxili akademik fəaliyyətin təşkili və qiymətləndirmədə asanlıq yaradacaq.

İkincisi, ingilis dili üzrə tədrisin genişlənməsi tələbələrin beynəlxalq əmək bazarına çıxışını asanlaşdıracaq. 2022-ci ildə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin əmək bazarı üzrə təqdim etdiyi hesabatda qeyd olunub ki, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən işəgötürənlərin 68%-i ingilis dili biliklərini vacib və ya üstünlük verilən bacarıq kimi qeyd edib. Eyni zamanda, Dünya Bankının və UNESCO-nun təqdim etdiyi hesabatlara görə, ingilis dilində təhsil alan tələbələrin əmək bazarına inteqrasiya sürəti və maaş səviyyəsi orta statistik göstəricidən 20–25% yüksək olur. Bu göstəricilər onu sübut edir ki, rus dilində təhsilin davam etməsi nə iqtisadi, nə də sosial baxımdan real nəticələr doğurmur.

Müsbət tərəflərlə yanaşı, bu qərarın icrası mərhələsində bir sıra problemlər də yarana bilər. Mövcud rus bölməsi üzrə təhsil alan tələbələrin və bu sahədə dərs deyən müəllimlərin adaptasiya problemi olacaq. Məzmunun çevrilməsi, dərsliklərin tərcüməsi, dil keçidi üçün metodiki dəstəyə ehtiyac yaranacaq. Lakin bu çətinliklər keçicidir və doğru idarəetmə ilə idarə oluna bilər. Əvəzində yaranacaq təhsil mühiti daha modern, rəqabətli və milli kimliklə harmonik sistem olacaq. Bu baxımdan, qərarın inzibati icrası ilə yanaşı, psixoloji və metodiki keçid üçün də hazırlıq mərhələsi nəzərə alınmalıdır.

Bu dəyişiklik nəticəsində ali təhsildə sosial ədalət təmin olunacaq, tədris dili üzrə imtiyazlılıq aradan qalxacaq, təhsil diplomlarının etibarlılığı və məzmunu güclənəcək. Eyni zamanda, təhsil mühiti vahid milli identitet və beynəlxalq standartlar əsasında yenidən formalaşacaq. Müəllim heyəti və tələbələr üçün dil dəstəyi mexanizmlərinin hazırlanması, yeni tədris proqramlarının tətbiqi, beynəlxalq tərəfdaşlıqlarla ikili diplom layihələrinin təşviqi bu keçidi daha uğurlu edəcək.

Beləliklə, bu qərar ali təhsilin keyfiyyətini yüksəltmək, milli təhsil modelini gücləndirmək və qlobal təhsil sisteminə inteqrasiyanı sürətləndirmək baxımından ciddi, zəruri və strateji əsaslara malikdir. Təhsildə dil təkcə kommunikasiya vasitəsi deyil, həm də ideoloji, elmi və iqtisadi seçimdir. Azərbaycan bu seçimi artıq etmiş görünür. İndi bu seçimin pedaqoji, hüquqi və struktur əsaslarla gerçəkləşdirilməsi mərhələsinə keçilməlidir".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin