"Təhsil sistemində mövcud problemlər artıq lokal deyil, struktur xarakteri daşıyır" - AÇIQLAMA

Təhsil sistemində mövcud problemlər artıq lokal deyil, struktur xarakteri daşıyır və onların həlli məzmundan tutmuş idarəetməyə qədər bütün komponentlərin yenilənməsini tələb edir.

Son illərdə demoqrafik dəyişikliklər, əmək bazarının tələblərinin sürətlə dəyişməsi, müəllim korpusunun yaşlanması və şagird nəticələrində sabit artımın olmaması göstərir ki, 2026-cı ildən etibarən daha çevik, daha funksional və daha nəticəyönümlü modelə keçid qaçılmazdır. PISA və digər beynəlxalq qiymətləndirmələrin nəticələri göstərir ki, şagirdlərin təxminən yarısı funksional oxu və riyaziyyat bacarıqlarında minimum həddi belə keçə bilmir və bu, məzmunun və tədris metodlarının faktiki olaraq real həyatdan geri qalmasını təsdiqləyir.

Təhsil sistemində ən böyük problemlər hazırda nələrdir və onların aradan qaldırılması üçün 2026-ci ildə hansı real addımlar atılmalıdır?

Təhsil eksperti Kamran Əsədov bu barədə Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Mövcud vəziyyətin dərinləşdirilmiş təhlili göstərir ki, kurikulumun son 15 ildə mütəmadi dəyişdirilməsinə baxmayaraq, dərslik həcmlərinin şişməsi, yaş səviyyəsinə uyğun olmayan tapşırıqlar və qiymətləndirmənin faktoloji yaddaşı ölçməsi şagird nəticələrinə mənfi təsir göstərir. "Təhsil haqqında" Qanunun 13-cü maddəsində qeyd olunmasına baxmayaraq — təhsil məzmunu əmək bazarının tələblərinə uyğun formalaşdırılmalıdır — məzmunun real həyat bacarıqları ilə uyğunlaşması hələ də tam təmin olunmayıb. Dünya təcrübəsi göstərir ki, Estoniya, Sinqapur və Polşa kimi ölkələr məzmunu sadələşdirib funksional bacarıqlara yönəltdikdən sonra nəticələrdə 25–35 faiz artım əldə ediblər. Buna qarşılıq Azərbaycan məktəblərində orta hesabla bir şagird il ərzində 800 səhifədən çox tədris materialı ilə üzləşir ki, bu da OECD göstəricisindən iki dəfə çoxdur.

Müəllim kadr siyasətinin təhlili göstərir ki, mövcud kadr çatışmazlığı son 10 ildə daha da dərinləşib. Ölkə üzrə müəllimlərin orta yaşının 49 olması və gənc müəllimlərin payının 20 faizdən aşağı düşməsi tədris keyfiyyətində sabitlik yaratmır. Əmək Məcəlləsinə görə işəgötürən işçiyə inkişaf və peşə təkmilləşdirmə imkanı yaratmalıdır, lakin bir çox məktəblərdə müəllimlərin peşəkar inkişaf imkanları hələ də sistemli xarakter daşımır. Bununla belə, son illərdə Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən sertifikasiya prosesi, müəllimlərin diaqnostik qiymətləndirilməsi və təlim proqramlarının yenilənməsi müsbət dinamika yaradır və peşə standartlarının yüksəldilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Təhlil göstərir ki, məktəb mühitinin psixoloji və sosial təhlükəsizliyi də ciddi problemlərdən biridir. 3000-dən çox məktəbdə psixoloq olsa da, onların yalnız 18 faizinin peşəkar hazırlıq səviyyəsi yetərlidir. OECD ölkələrində bu göstərici 70–75 faizdir. Məktəbdaxili zorakılıq hallarının artması, sosial şəbəkələrin nəzarətsiz təsiri, valideyn–məktəb əlaqələrinin zəifləməsi təhsil mühitinin sağlamlaşdırılmasını strateji prioritetə çevirir. Bu istiqamətdə Nazirliyin "təhlükəsiz məktəb" yanaşmasını gündəmə gətirməsi və psixoloji xidmətlərin yeni model üzərində qurulmasına başlaması müsbət addımdır.

İdarəetmədə parçalanma problemi də sistemin səmərəliliyinə mənfi təsir göstərir. Direktor korpusunun yarıdan çoxunun idarəçilik üzrə xüsusi hazırlıq keçməməsi, məktəblərin maliyyə və qərarvermə müstəqilliyinin məhdud olması, hesabatlılıq mexanizmlərinin zəifliyi səmərəliliyi aşağı salır. Estoniyada məktəb direktorları 1 illik rəhbərlik proqramı keçmədən təyin olunmur və bu model idarəetmənin keyfiyyətini 40 faiz artırıb. Azərbaycanın bu istiqamətdə direktorların müsabiqə yolu ilə seçilməsinə keçidi müsbət islahatdır və davam etdirilməsi səmərə baxımından vacibdir.

Regional fərqlər də ciddi məsələ olaraq qalır. Şəhər məktəbləri ilə kənd məktəbləri arasında nəticə fərqi iki dəfədən çoxdur. İnfrastruktur, internet, müəllim çatışmazlığı və sosial mühit bu uçurumu daha da artırır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, regionlara əlavə maliyyə resursu ayrılmadan və diferensial dəstək sistemi qurulmadan nəticə bərabərliyi mümkün deyil. Nazirliyin son illərdə kənd müəllimlərinə verilən sosial dəstək paketlərini genişləndirməsi bu baxımdan müsbət addımdır və davamlı şəkildə artırılması vacibdir.

Bu problemlər bir daha göstərir ki, 2026-cı ildə dəyişəcək əsas məsələ təhsil sisteminin struktur modelinin çevikləşdirilməsi və məzmunun modernləşdirilməsidir. Dəyişməli olan bütün komponentlərin vahid çərçivədə inteqrasiyasıdır: sadələşdirilmiş kurikulum, peşəkar müəllim hazırlığı, təhlükəsiz məktəb mühiti, data əsaslı idarəetmə və regionlara diferensial dəstək. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə rəqəmsal təhsil, STEAM təhsili, müəllimlərin hazırlıq standartları, kurikulum islahatı və idarəetmənin şəffaflaşdırılması istiqamətində atdığı addımlar bu struktur dəyişikliyinin əsas baza modelini formalaşdırır.

Hesab edirəm ki, islahatların davamlılığı təmin olunduqda və 2026-cı ildə daha dərin struktur dəyişikliklərinə keçid baş verdikdə, Azərbaycan təhsil sisteminin həm PISA nəticələrində, həm də real məktəb mühitində ciddi irəliləyiş əldə etməsi mümkündür. Bu isə ölkənin insan kapitalının gələcək 20 ilini müəyyən edən strateji üstünlük olacaq".

Telegramda izləyin