"Abituriyentlərin təxminən 75-80 faizi qəbul prosesində DİM-in nəşr etdiyi vəsaitlərdən istifadə edir" - Kamran Əsədov

"Təhlil onu göstərir ki, qəbul imtahanlarının şəffaf, obyektiv və etibarlı təşkili baxımından Dövlət İmtahan Mərkəzinin fəaliyyəti Azərbaycan üçün institusional uğurdur və bu, danılmaz faktdır. DİM-in tətbiq etdiyi mərkəzləşdirilmiş test mexanizmi korrupsiya risklərini minimuma endirib, sosial mənşədən asılı olmayaraq hər kəs üçün bərabər yarış mühiti yaradıb və bu, "Təhsil haqqında" Qanunun 5-ci maddəsində təsbit olunan "təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsi" prinsipinə tam uyğundur. Bu mənada DİM-in imtahan fəaliyyəti dövlətin təhsildə ədalət və şəffaflıq siyasətinin mühüm dayağıdır və bu, müsbət, lazımlı və qorunmalı bir mexanizmdir. Lakin problem DİM-in imtahan keçirməsində yox, onun imtahan funksiyasından kənara çıxaraq dərs vəsaiti bazarına daxil olmasında və bunun orta məktəb sisteminə yaratdığı struktur təsirdədir".

Bunu Sonxeber.az-a təhsil eksperti Kamran Əsədov danışıb.

O, açıqlamasında qeyd edib ki, DİM-in kitabları faktiki olaraq alternativ tədris mənbəyinə çevrilib və bu alternativ zamanla əsas mənbəni - məktəb dərsliyini - sıxışdırır:

"Statistika göstərir ki, abituriyentlərin təxminən 75-80 faizi qəbul prosesində DİM-in nəşr etdiyi vəsaitlərdən istifadə edir və bir çox hallarda məktəb dərsliklərindən çox bu vəsaitlərə üstünlük verir. Bu faktın özü göstərir ki, DİM-in kitabları faktiki olaraq alternativ tədris mənbəyinə çevrilib və bu alternativ zamanla əsas mənbəni - məktəb dərsliyini - sıxışdırır. Nəticədə məktəbin əsas funksiyası olan "bilik, bacarıq və şəxsiyyət formalaşdırılması" arxa plana keçir, məktəb getdikcə imtahana hazırlıq mərhələsinə, imtahan isə təhsilin əsas məqsədinə çevrilir. Bu isə "Ümumi təhsil haqqında" Qanunun 3-cü maddəsində göstərilən "şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafı" məqsədi ilə ziddiyyət təşkil edir.

DİM-in vəsaitlərinin məzmun analizi göstərir ki, bu vəsaitlər əsasən test tipli, fakt əsaslı, qısa cavablı və kontekstindən qoparılmış biliklərə söykənir. Bu, imtahan üçün rasionaldır, lakin təhsil üçün təhlükəlidir. Çünki şəxsiyyət formalaşdıran məhz şərh, müzakirə, səbəb-nəticə əlaqəsi, dəyər, kontekst və mənalandırmadır. DİM vəsaitləri isə şagirdi "niyə?" sualına yox, "neçə?", "hansı?", "neçənci?" suallarına yönəldir. Bu model yaxşı bal verə bilər, lakin düşünən, sorğulayan, mövqeyi olan, ictimai məsuliyyət daşıyan vətəndaş yetişdirmir".

Ekspert onu da vurğuladı ki, mənfi tərəf məhz buradadır ki, DİM dərslikləri məktəb kitablarını əvəz etməyə başlayanda məktəb müəllimi ikinci plana keçir, kurikulum zəifləyir, layihə, müzakirə, debat, yazı bacarıqları kənara itələnir:

"Şagird üçün əsas sual "mövzunu anladınmı?" yox, "testdən neçə çıxdı?" olur. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə təhsilin sosial və mədəni funksiyasını zədələyir. Dünya təcrübəsi bu fərqin çox aydın modelini göstərir. Rusiyada qəbul imtahanlarını keçirən qurum - Federal Xidmət - yalnız imtahan mexanizminə cavabdehdir, dərslik yazmır və məktəb məzmununa alternativ yaratmır. Məktəb proqramını Təhsil Nazirliyi müəyyən edir və qəbul sistemi ona uyğunlaşdırılır. Almaniyada ali təhsilə qəbul Abitur sistemi ilə, yəni məktəb əsaslı qiymətləndirmə ilə aparılır və mərkəzi imtahan qurumu dərslik bazarına daxil olmur. Finlandiyada ümumiyyətlə mərkəzləşdirilmiş test mədəniyyəti zəifdir, məktəb əsaslı qiymətləndirmə üstünlük təşkil edir və repetitor bazarı demək olar ki, yoxdur. Estoniyada milli qiymətləndirmə var, lakin onun funksiyası monitorinqdir, bazar yaratmaq deyil. Yaponiyada və Cənubi Koreyada test sistemi güclüdür, lakin orada da imtahan qurumları dərslik çap edib məktəbə alternativ yaratmır; repetitorluq bazarı cəmiyyətin rəqabət psixologiyasından doğur, institusional olaraq təşviq edilmir. Azərbaycan modeli isə paradoksal vəziyyət yaradır: bir tərəfdən Elm və Təhsil Nazirliyi kompetensiya əsaslı, şəxsiyyətyönümlü, layihə əsaslı məktəb qurmağa çalışır, digər tərəfdən DİM fakt əsaslı test kitabları ilə bu fəlsəfəni praktikada neytrallaşdırır. Bu, sistem daxilində ideoloji parçalanma yaradır: məktəb "öyrən" deyir, imtahan "əzbərlə" deyir. Şagird isə rasional seçim edir və imtahanın dediyini edir.

Müsbət tərəf odur ki, DİM-in şəffaflığı, obyektivliyi və texniki peşəkarlığı təhsil sisteminin etibarını qoruyur və bu, böyük dəyərdir. DİM-in analitik hesabatları, statistik ölçmələri, monitorinqləri Elm və Təhsil Nazirliyi üçün də qiymətli məlumat bazası yaradır. Bu, saxlanmalı və inkişaf etdirilməli tərəfdir. Dəyişən odur ki, qəbul sistemi texniki cəhətdən mükəmməlləşir, ədalətlilik yüksəlir, korrupsiya riski azalır. Dəyişməli olan isə qəbulun məzmun fəlsəfəsi ilə məktəbin məzmun fəlsəfəsinin uyğunlaşdırılmasıdır. DİM dərslik çap etməməli, məktəbə alternativ yaratmamalı, əksinə məktəb kurikulumuna uyğun ölçmə aləti rolunu oynamalıdır. Məktəb isə imtahanın köləsi yox, imtahan məktəbin xidmətçisi olmalıdır.

Hesab edirəm ki, DİM-in fəaliyyəti institusional baxımdan müsbət, zəruri və qiymətlidir, lakin onun dərslik bazarına daxil olması orta məktəbin rolunu zəiflədir, təhsili şəxsiyyət yetişdirmədən test nəticəsi istehsalına doğru sürükləyir və bu, strateji riskdir. Güclü dövlət təhsili üçün imtahan sistemi məktəbi tamamlamalıdır, onu əvəz etməməlidir. Sağlam model odur ki, məktəb düşünən vətəndaş yetişdirir, imtahan isə onun bilik və bacarığını ölçür - əksinə yox".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin