Yay tətilindən sonra məktəbə qayıdış: uşaqların sağlam və uğurlu adaptasiyası üçün nələrə diqqət edilməlidir?

Yay tətilinin başa çatması ilə minlərlə uşaq yenidən məktəb həyatına qayıtmağa hazırlaşır. Tətil uşaqlar üçün istirahət, əyləncə, ailə ilə daha çox vaxt keçirmək və gündəlik dərs rejimindən uzaqlaşmaq baxımından mühüm dövrdür. Lakin dərs ilinin başlanması ilə gündəlik həyatın ritmi yenidən dəyişir. Erkən oyanmaq, dərslərə vaxtında hazırlaşmaq, uzun müddət diqqəti cəmləmək, ev tapşırıqlarını yerinə yetirmək və məktəb qaydalarına əməl etmək uşağın yenidən uyğunlaşmasını tələb edir.

Mütəxəssislərin yanaşmasına görə, tətil sonrası ilk günlərdə uşağın yorğun, həvəssiz və ya bir qədər narahat olması mütləq şəkildə problem kimi qiymətləndirilməməlidir. UNICEF də qeyd edir ki, uşaqların tətil müddətində dəyişmiş sərbəst rejimdən məktəb nizamına keçidi müəyyən uyğunlaşma dövrü tələb edə bilər.

Məktəbə qayıdışa hazırlıq tətilin son günlərindən başlamalıdır

Uşağın məktəb rejiminə uyğunlaşmasını son günə saxlamaq düzgün yanaşma deyil. Yuxu və oyanma vaxtlarının tədricən məktəb rejiminə yaxınlaşdırılması daha rahat keçid yarada bilər. UNICEF tətil bitməzdən əvvəl yuxu vaxtının mərhələli şəkildə erkənləşdirilməsini tövsiyə edir.

Valideynlər uşağın məktəb çantasını, geyimini və digər ləvazimatlarını onunla birlikdə hazırlaya bilərlər. Bu, həm praktiki hazırlıq yaradır, həm də uşağın məktəbə psixoloji baxımdan köklənməsinə kömək edir.

Əsas məsələ isə məktəbə qayıdışı uşağın gözündə cəza və məcburiyyət kimi təqdim etməməkdir. "Artıq oyun qurtardı, dərs başlayır" əvəzinə, "Dostlarınla yenidən görüşəcəksən, yeni şeylər öyrənəcəksən" kimi müsbət yanaşma uşağın məktəbə münasibətinə təsir göstərə bilər.

Yuxu rejimi xüsusi diqqət tələb edir

Tətil zamanı uşaqların yatmaq və oyanmaq saatlarının dəyişməsi geniş yayılmış haldır. Məktəb başlayanda isə səhər erkən oyanmaq zərurəti yaranır. Buna görə yuxu rejiminin tədricən qaydaya salınması vacibdir.

Amerika Pediatriya Akademiyasının HealthyChildren platforması məktəb başlamazdan əvvəl daha erkən yatmaq rejiminə keçməyi və hər gün mümkün qədər sabit yuxu vaxtına əməl etməyi tövsiyə edir. Kifayət qədər yuxu uşağın sağlamlığı, diqqəti və məktəbdəki fəaliyyət qabiliyyəti üçün mühüm amildir.

Valideynlər yatmazdan əvvəl sakit mühit yaratmalı, uşağın gec saatlara qədər telefon və digər elektron cihazlardan istifadə etməsinin qarşısını almağa çalışmalıdırlar.

Valideynin əsas vəzifəsi təzyiq deyil, dəstəkdir

Məktəbə qayıdış dövründə valideynlərin davranışı uşağın emosional vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. Uşağın bütün diqqətini qiymətlərə yönəltmək, onu digər şagirdlərlə müqayisə etmək və ilk gündən yüksək nəticələr tələb etmək əlavə gərginlik yarada bilər.

Daha düzgün yanaşma uşağı dinləməkdir. Valideyn "Məktəbə qayıtmaqla bağlı səni ən çox nə sevindirir?" və ya "Səni narahat edən nəsə varmı?" kimi suallarla övladının düşüncələrini öyrənə bilər.

UNICEF valideynlərə uşaqların məktəbə qayıdışla bağlı hiss və narahatlıqlarını ifadə etməsinə imkan verməyi və müəllimlərlə açıq ünsiyyət saxlamağı tövsiyə edir.

Müəllimlər üçün əsas məsələ - adaptasiya və anlayış

Məktəbə qayıdış yalnız uşaqlar üçün deyil, müəllimlər üçün də yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Müəllim ilk günlərdə şagirdlərin diqqətinin əvvəlki səviyyədə olmamasını, yorğunluğunu və dərs tempinə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməsini nəzərə almalıdır.

İlk dərslərdə yalnız proqramın sürətlə mənimsədilməsinə deyil, sinif daxilində sağlam psixoloji mühitin yaradılmasına da diqqət yetirmək faydalıdır. Şagirdlərin bir-biri ilə ünsiyyət qurmasına, yay təəssüratlarını bölüşməsinə və dərs prosesinə tədricən qoşulmasına şərait yaradılması müsbət nəticə verə bilər.

Müəllim uşağın səhvini yalnız tənqid obyekti kimi deyil, öyrənmə prosesinin bir hissəsi kimi qəbul etməlidir. Xüsusilə məktəbə yeni başlayan və ya yeni sinfə keçən uşaqlara əlavə diqqət göstərilməsi onların özlərini məktəb mühitinin bir hissəsi kimi hiss etmələrinə kömək edir.

Uşaqlar arasında fərdi fərqlər nəzərə alınmalıdır

Bütün uşaqlar məktəbə eyni sürətlə uyğunlaşmır. Biri ilk gündən dərslərə həvəslə qoşula bilər, digəri isə bir neçə gün ərzində özünü daha rahat hiss etməyə başlaya bilər.

Bu fərqlər normaldır. Uşağın dostluq münasibətləri, müəllimlə əlaqəsi, əvvəlki dərs təcrübəsi və məktəbdə özünü necə hiss etməsi onun adaptasiyasına təsir göstərə bilər.

Ona görə də "filankəs artıq dərslərinə başlayıb, sən niyə başlamırsan?" kimi müqayisələrdən uzaq durmaq lazımdır. Hər uşağın fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.

Dərs yükü tədricən artırılmalıdır

Tətil boyunca uşağın gündəlik həyatı əsasən oyun, istirahət və müxtəlif fəaliyyətlərlə keçibsə, dərs ilinin ilk günündən böyük həcmdə ev tapşırığı və uzunmüddətli hazırlıq tələb etmək çətinlik yarada bilər.

Evdə sakit və diqqəti yayındırmayan dərs mühitinin yaradılması vacibdir. Ev tapşırıqları ilə yanaşı istirahətə, fiziki fəaliyyətə və ailə ilə ünsiyyətə də vaxt ayrılmalıdır. HealthyChildren uşağın ev tapşırıqları üçün sabit və diqqəti yayındırmayan məkanının olmasını, elektron diqqət yayındırıcıların məhdudlaşdırılmasını tövsiyə edir.

Burada əsas məqsəd uşağın bütün boş vaxtını dərslə doldurmaq deyil, onun məsuliyyət və istirahət arasında sağlam balans qurmasına kömək etməkdir.

Məktəb-valideyn əməkdaşlığı mühüm amildir

Uşağın məktəb həyatında uğurlu olması yalnız müəllimin və ya yalnız valideynin üzərinə düşən məsuliyyət deyil. Məktəb və ailə arasında sağlam əməkdaşlıq yaradılmalıdır.

Müəllim uşağın dərsdəki davranışı və öyrənmə prosesində qarşılaşdığı çətinliklər barədə valideynlə vaxtında danışmalıdır. Valideyn də evdə müşahidə etdiyi dəyişiklikləri müəllimlə bölüşməlidir.

Açıq və hörmətli ünsiyyət uşağın ehtiyaclarının daha düzgün müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. UNICEF də müəllim-valideyn dialoqunun uşağın öyrənmə ehtiyaclarını daha yaxşı anlamağa və onun inkişafını dəstəkləməyə kömək etdiyini vurğulayır.

Məktəb qorxu deyil, inkişaf məkanı olmalıdır

Uşağın məktəblə bağlı fikirlərinin formalaşmasında böyüklərin münasibəti böyük rol oynayır. Məktəbi yalnız qiymət, imtahan və cəza ilə əlaqələndirmək uşağın motivasiyasını azalda bilər.

Məktəb uşağın bilik qazandığı, dostluqlar qurduğu, bacarıqlarını inkişaf etdirdiyi və özünü ifadə etməyi öyrəndiyi bir mühit kimi təqdim edilməlidir.

Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda məktəbə bağlılıq hissinin formalaşması üçün müəllimlərin mehriban, səbirli və dəstəkləyici münasibəti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Uşağın özünü sinifdə təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etməsi onun öyrənmə prosesinə də müsbət təsir göstərə bilər.

Narahatlıq uzun müddət davam edərsə, diqqətli olmaq lazımdır

Məktəbə qayıdışın ilk günlərində müəyyən narahatlıq, yorğunluq və həvəssizlik ola bilər. Lakin uşağın məktəbə getməkdən davamlı şəkildə imtina etməsi, uzun müddət güclü narahatlıq yaşaması, yuxu və gündəlik fəaliyyətində nəzərəçarpacaq dəyişikliklər müşahidə olunması diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Belə vəziyyətlərdə valideyn və müəllim problemi uşağı danlamaqla həll etməyə çalışmamalıdır. Məktəb psixoloqu, uyğun mütəxəssis və lazım gəldikdə səhiyyə işçisi ilə məsləhətləşmək daha düzgün yanaşmadır. UNICEF də müəllimlərə davamlı narahatlıq və digər emosional çətinliklər müşahidə edildikdə məktəbin müvafiq dəstək imkanlarına müraciət etməyi tövsiyə edir.

Yay tətilindən sonra məktəbə qayıdış uşağın həyatında mühüm keçid mərhələsidir. Bu mərhələnin uğurlu keçməsi üçün üç əsas amil - valideynin dəstəyi, müəllimin anlayışlı yanaşması və məktəbin sağlam psixoloji mühiti - bir-birini tamamlamalıdır.

Uşağın ilk günlərdə dərsə tam uyğunlaşmaması onun məsuliyyətsiz olması demək deyil. Ona vaxt, anlayış və düzgün istiqamət vermək lazımdır. Valideyn uşağı dinləməli, müəllim onun fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almalı, məktəb isə uşağın özünü təhlükəsiz və dəyərli hiss etdiyi mühit yaratmalıdır.

Əsl uğurlu məktəbə qayıdış yalnız çantanın hazırlanması və dərs cədvəlinin qurulması ilə ölçülmür. Əsas məqsəd uşağın yeni dərs ilinə sağlam, motivasiyalı, özünəinamlı və psixoloji baxımdan hazır başlamasıdır. Bu baxımdan məktəbə qayıdış bütün ailə və təhsil ictimaiyyəti üçün yalnız yeni tədris ilinin deyil, həm də uşaqların inkişafına yeni imkanların başlanğıcı kimi qiymətləndirilməlidir.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin