Qarabağda 23 saat 43 dəqiqə: Separatizmin sonu, suverenliyin tam bərpası

2023-cü il sentyabrın 19-u Azərbaycan tarixində sadəcə növbəti hərbi hadisənin başlanğıcı kimi deyil, üç onillikdən artıq davam edən separatizm probleminin son mərhələsinə qədəm qoyulduğu gün kimi yadda qaldı. Sentyabrın 20-də isə Azərbaycan Ordusunun lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağda dövlət suverenliyinin bərpası istiqamətində həlledici nəticə əldə edildi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, tədbirlər 23 saat 43 dəqiqə davam etdi və sentyabrın 20-də saat 13:00-da dayandırıldı. Nazirlik əməliyyatın Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqları və qanunsuz silahlı birləşmələrin mövqelərinə qarşı həyata keçirildiyini bildirdi.

Bu hadisəni yalnız hərbi əməliyyatın xronologiyası ilə izah etmək mümkün deyil. Qarabağda 2023-cü ilin sentyabrında baş verənlər 2020-ci il müharibəsindən sonra formalaşmış, lakin tam həllini tapmamış siyasi-hərbi vəziyyətin son nöqtələrindən biri idi. 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpasına yol açmışdı. Lakin Qarabağın müəyyən hissəsində separatçı idarəetmə strukturlarının və silahlı birləşmələrin qalması Bakının qarşısında açıq sual saxlayırdı: beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın ərazisi kimi tanınan bölgədə paralel silahlı-siyasi struktur nə qədər davam edə bilər?

Azərbaycanın cavabı 2023-cü ilin sentyabrında verildi.Bu cavabın mahiyyətini anlamaq üçün 2020-ci ildən sonrakı dövrə baxmaq lazımdır. Müharibədən sonra imzalanmış üçtərəfli bəyanat regionda yeni təhlükəsizlik mexanizmi yaratmışdı. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, həmin dövrdə Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqları və qanunsuz silahlı birləşmələrin Qarabağda qalması, eləcə də müxtəlif hərbi təxribatlar yeni münaqişə riskini saxlayırdı. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi sonrakı rəsmi materiallarında məhz bu amilləri 2023-cü ilin sentyabrında antiterror tədbirlərinə gətirib çıxaran əsas səbəblər sırasında göstərib.
Burada mühüm siyasi məqam var: 2020-ci ildə hərbi əməliyyatların dayandırılması Qarabağ məsələsinin bütün aspektlərini avtomatik həll etməmişdi. Əksinə, yeni reallıq yaranmışdı. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində böyük üstünlük əldə etmişdi, lakin separatçı silahlı struktur hələ də mövcud idi. Belə vəziyyət dövlət suverenliyi baxımından uzunmüddətli risk yaradırdı.

Sentyabrın 19-da başlanan əməliyyatın məhz "lokal xarakterli" adlandırılması da təsadüfi deyildi. Azərbaycan tərəfi bunu Qarabağ iqtisadi rayonunda konstitusiya quruluşunun bərpasına yönəlmiş tədbir kimi təqdim etdi. Prezident İlham Əliyevin sonrakı çıxışlarında da 19-20 sentyabr hadisələri Azərbaycan Respublikasının dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə əlaqələndirildi. Prezidentin 2024-cü ildə imzaladığı sərəncamla 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü elan edilməsində də bu siyasi-hüquqi qiymətləndirmə öz əksini tapdı.

Əməliyyatın sürəti isə ayrıca diqqət çəkən məsələdir. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, hərbi tədbirlər 23 saat 43 dəqiqə ərzində başa çatdı. Azərbaycan tərəfinin açıqlamasında yüksək dəqiqlikli vasitələrlə hərbi obyektlərin sıradan çıxarıldığı bildirildi. Bu müddət hadisənin hərbi tərəfinin nə qədər sürətlə inkişaf etdiyini göstərən əsas faktlardan biridir.Lakin burada əsas məsələ təkcə 23 saat 43 dəqiqə deyil. Əsas məsələ həmin 23 saat 43 dəqiqənin arxasında dayanan siyasi və hərbi hazırlıq idi.

Azərbaycan 2020-ci ildən sonra öz ordusunun yenidən qurulması, idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi və döyüş qabiliyyətinin artırılması istiqamətində ciddi proses həyata keçirmişdi. 2023-cü ilin sentyabrında əldə olunan nəticə də həmin uzunmüddətli hərbi hazırlığın nəticələrindən biri kimi Azərbaycan tərəfindən təqdim edildi. Müdafiə Nazirliyi sonrakı materiallarında əməliyyat zamanı yüksək dəqiqlikli silahlardan istifadə edildiyini və hərbi hədəflərin neytrallaşdırıldığını bildirir.
Bu hadisələrin siyasi tərəfi isə daha böyükdür.

1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən Qarabağda Azərbaycan dövlətindən ayrı idarəetmə strukturu formalaşdırılmışdı. Uzun illər ərzində həmin struktur beynəlxalq səviyyədə legitim dövlət qurumu kimi tanınmadı. Buna baxmayaraq, faktiki olaraq bölgənin müəyyən hissəsində öz idarəetmə mexanizmlərini saxladı. 2023-cü ilin sentyabrında həmin sistemin mövcudluğu sona çatdı.

Azərbaycan Prezidenti sonrakı çıxışlarından birində sentyabr əməliyyatının nəticəsini belə qiymətləndirmişdi: ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra dövlət suverenliyi də tam bərpa edildi və separatçıların fəaliyyəti sona çatdı.
Beləliklə, 2020-ci il Zəfəri ilə 2023-cü ilin sentyabr hadisələri arasında birbaşa siyasi-hərbi ardıcıllıq yarandı. Birinci mərhələdə işğal edilmiş ərazilərin böyük hissəsi azad edildi, ikinci mərhələdə isə Qarabağda Azərbaycanın dövlət idarəçiliyinə alternativ olan silahlı-siyasi struktur aradan qaldırıldı.

Bu prosesin qarşısını almaq və ya onu dayandırmaq üçün müxtəlif diplomatik çağırışlar da səslənirdi. Sentyabr hadisələri zamanı ABŞ Dövlət katibi Antoni Blinken Prezident İlham Əliyevlə telefon danışığında Qarabağdakı vəziyyəti müzakirə etmişdi. Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişel də sentyabrın 20-də telefon danışığında regiondakı hadisələrdən narahatlığını bildirmişdi. Azərbaycan tərəfi isə öz mövqeyini təhlükəsizlik, dövlət suverenliyi və Qarabağdakı silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi zərurəti ilə əsaslandırırdı.

Məhz burada beynəlxalq reaksiyalarla Azərbaycan hökumətinin mövqeyi arasında fərqi görmək vacibdir. Bakı üçün əsas məsələ Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyü çərçivəsində dövlət hakimiyyətinin təmin edilməsi idi. Digər tərəfdən, beynəlxalq qurumların və müxtəlif dövlətlərin bəyanatlarında mülki əhalinin təhlükəsizliyi və humanitar vəziyyətlə bağlı narahatlıqlar da ifadə olunurdu. Buna görə 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin təhlili yalnız hərbi nəticəyə deyil, həm də əməliyyatın humanitar və siyasi nəticələrinə diqqət yetirməyi tələb edir.
Azərbaycan tərəfi isə antiterror tədbirlərinin hərbi obyektlərə qarşı yönəldiyini, mülki əhalinin qorunmasının prioritet olduğunu açıqlamışdı. Sonrakı rəsmi materiallarda da əməliyyat zamanı yalnız legitim hərbi obyektlərin hədəfə alındığı bildirilib.

Sentyabrın 20-də əldə olunan razılaşma ilə Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin və qanunsuz silahlı dəstələrin silahı yerə qoyması, mövqelərdən çıxması və tərksilah olunması nəzərdə tutulurdu. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi sonrakı açıqlamalarında bu prosesin həyata keçirildiyini bildirib. Həmçinin Qarabağda yaşayan erməni əhalisinin Azərbaycan tərəfindən təklif olunan reinteqrasiya şərtləri ilə tanış olmaq imkanının yaradıldığı qeyd olunub.
Bununla da Qarabağ məsələsinin hərbi mərhələsi mahiyyət etibarilə yeni mərhələyə keçdi. Artıq əsas məsələ hərbi mövqelər və səngərlər deyil, dövlət idarəçiliyi, hüquqi sistem, sosial-iqtisadi inteqrasiya və əhalinin gələcəyi idi.
Ən böyük dəyişiklik isə siyasi xəritədə deyil, siyasi reallıqda baş verdi. Uzun illər ərzində Qarabağ məsələsi beynəlxalq diplomatiyanın gündəmində ayrıca "münaqişə" kimi müzakirə olunurdu. 2023-cü ilin sentyabrından sonra isə regionun gələcəyi ilə bağlı müzakirələrin əsas istiqaməti dəyişdi. Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində həyata keçirmək üçün faktiki imkan əldə etdi.

Bu baxımdan 20 sentyabr 2023-cü il Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində xüsusi yer tutur. Çünki dövlət üçün ərazi anlayışı yalnız xəritədə sərhəd demək deyil. Ərazi üzərində qanunun, dövlət institutlarının və konstitusion hakimiyyətin real tətbiqi də suverenliyin ayrılmaz hissəsidir.

Qarabağda Azərbaycan bayrağının qaldırılması bu baxımdan yalnız simvolik hadisə deyildi. Bu, uzun illər davam edən faktiki parçalanmış idarəçilik vəziyyətinin başa çatmasını göstərən siyasi simvola çevrildi.
Lakin qələbənin siyasi əhəmiyyətini qorumağın əsas yolu bundan sonrakı quruculuq mərhələsindən keçir. Hərbi nəticə nə qədər mühüm olsa da, dayanıqlı sülh yalnız silahların susması ilə yaranmır. Dövlət idarəçiliyinin qurulması, qanunun aliliyinin təmin edilməsi, təhlükəsizlik, infrastruktur, iqtisadi inkişaf və insanların gələcəyə inamı da həmin prosesin vacib hissələridir.

Azərbaycanın qarşısında bundan sonra daha böyük məsuliyyət yaranmışdı: hərbi üstünlüyü davamlı siyasi sabitliyə çevirmək.Bu proses artıq Qarabağda genişmiqyaslı bərpa-quruculuq proqramları ilə müşayiət olunur. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yollar, hava limanları, yaşayış kompleksləri, məktəblər, xəstəxanalar və digər obyektlərin inşası dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Beləliklə, 2023-cü ilin sentyabrında hərbi yolla əldə edilən suverenlik sonrakı mərhələdə sosial-iqtisadi inkişaf və dövlət quruculuğu ilə möhkəmləndirilməli idi.
Tarixdə elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyətini yalnız həmin gün baş verənlərlə ölçmək mümkün deyil. 19-20 sentyabr 2023-cü il də məhz belə hadisələrdəndir. 23 saat 43 dəqiqəlik lokal xarakterli antiterror tədbirləri üç onillikdən artıq davam edən mürəkkəb siyasi-hərbi prosesin son mərhələsini formalaşdırdı.

Bu hadisənin Azərbaycan baxımından əsas nəticəsi aydındır: Qarabağda separatçı silahlı strukturun mövcudluğu sona çatdı və Azərbaycan dövləti region üzərində tam idarəçilik imkanını əldə etdi. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ildə imzaladığı sərəncamda da məhz 2023-cü il sentyabr əməliyyatının nəticəsi "Azərbaycan Respublikasının suverenliyinin tam bərpa edilməsi" kimi ifadə olunub.Bu gün 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilməsi də həmin tarixi-siyasi qiymətləndirmənin rəsmi ifadəsidir.

Qarabağda 2023-cü ilin sentyabrında baş verənlər bir daha göstərdi ki, dövlətlərin taleyində bəzən bir gün onilliklərin nəticəsini müəyyənləşdirir. 23 saat 43 dəqiqəlik əməliyyatın hərbi nəticəsi qısa müddətdə ortaya çıxdı, lakin onun siyasi nəticələri daha uzunmüddətli oldu. Separatizm dövrü başa çatdı, Azərbaycan dövlətinin Qarabağ üzərində suverenliyinin həyata keçirilməsi üçün yeni mərhələ başladı.

İndi əsas məsələ həmin tarixi nəticənin qorunması və sülh, təhlükəsizlik, qanunun aliliyi və iqtisadi inkişafla möhkəmləndirilməsidir. Çünki əsl dövlət gücü yalnız ərazini nəzarətə götürməkdə deyil, həmin ərazidə sabit, hüquqi və təhlükəsiz həyat qurmaqda özünü göstərir.2023-cü ilin sentyabrı Qarabağ tarixində məhz bu baxımdan dönüş nöqtəsidir: 30 ildən artıq davam edən separatçı idarəçilik mərhələsinin sonu və Azərbaycan dövlətçiliyinin bölgədə yeni mərhələsinin başlanğıcı.

Təranə Paşayeva
"Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin