Vahid məktəbli forması: bərabərlik, nizam-intizam və vahid məktəb mühiti

Məktəb yalnız biliklərin verildiyi məkan deyil. Məktəb həm də uşağın sosial münasibətlər qurduğu, kollektiv davranış qaydalarını öyrəndiyi, məsuliyyət və intizam hissinin formalaşdığı mühüm sosial mühitdir. Bu baxımdan məktəbdə yaradılan ümumi atmosfer, o cümlədən şagirdlərin geyim mədəniyyəti təhsil prosesinin ayrılmaz elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Vahid məktəbli forması məsələsi də məhz bu çərçivədə nəzərdən keçirilməlidir. Burada söhbət yalnız hansı rəngdə və ya hansı modeldə geyimin seçilməsindən getmir. Əsas məsələ məktəb mühitində bərabərlik, səliqə, təhlükəsizlik, rahatlıq, intizam və təhsil prosesinə uyğun davranış mədəniyyətinin formalaşdırılmasıdır.
Məktəbli forması ilk növbədə bütün uşaqların eyni təhsil mühitində bərabər statusa malik olduğunu nümayiş etdirən vasitələrdən biri kimi çıxış edir. Şagirdin geyimi onun ailəsinin maddi imkanlarını, sosial statusunu və ya cəmiyyətdəki mövqeyini məktəb mühitində ön plana çıxarmamalıdır. Əksinə, məktəbin əsas diqqət mərkəzində uşağın biliyi, bacarığı, davranışı, yaradıcılığı və şəxsiyyət kimi inkişafı dayanmalıdır.

Bu baxımdan vahid məktəbli geyiminin mühüm funksiyalarından biri sosial fərqlərin məktəb mühitində görünənliyini azaltmaqdır. Müxtəlif ailələr müxtəlif iqtisadi imkanlara malikdir. Bəzi ailələr daha bahalı geyim və aksesuarlar ala bilər, digərləri isə daha məhdud imkanlara sahib ola bilər. Uşaqların geyim üzərindən müqayisə edilməsi isə məktəb daxilində sosial təzyiq, özünü başqaları ilə müqayisə etmə və ayrı-seçkilik risklərini artıra bilər.

Vahid forma bu fərqlərin təhsil mühitində mümkün qədər arxa plana keçməsinə şərait yaradır. Eyni və ya oxşar məktəbli geyimində olan uşaqlar üçün əsas diqqət geyimə deyil, təhsil fəaliyyətinə, ünsiyyətə və birgə fəaliyyətə yönəlir. Beləliklə, məktəb öz əsas missiyasına - uşaqların təlim-tərbiyəsinə daha çox fokuslana bilir.

Məktəb mühitində bərabərlik anlayışı yalnız maddi imkanlarla bağlı deyil. Uşaqların etnik, dini və digər fərqlərindən asılı olmayaraq onların eyni hüquq və imkanlara malik olması müasir təhsil sisteminin əsas prinsiplərindən biridir. Dünyəvi təhsil mühiti də bütün şagirdlərin özünü rahat, təhlükəsiz və bərabər hiss edə biləcəyi neytral və inklüziv mühitin yaradılmasını nəzərdə tutur.

Bu çərçivədə məktəbli forması dini və sosial fərqləri ön plana çıxarmaqdan daha çox ümumi məktəb kimliyini gücləndirən vasitə kimi nəzərdən keçirilə bilər. Məktəbin ümumi geyim qaydalarının müəyyənləşdirilməsi isə uşaqların hüquqları, yaş xüsusiyyətləri, rahatlığı və təhsil mühitinin tələbləri nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir.
Vahid forma şagirdlərdə kollektivə aidlik hissinin formalaşmasına da təsir göstərə bilər. Uşaq məktəb formasını geyinməklə özünü müəyyən bir təhsil kollektivinin üzvü kimi hiss edir. Bu, məktəb kimliyinin formalaşmasına, məktəbə münasibətin və kollektiv məsuliyyət hissinin möhkəmlənməsinə yardımçı ola bilər.

Məktəb kimliyi anlayışı xüsusilə uşaqların sosiallaşması baxımından əhəmiyyətlidir. Şagird məktəbdə yalnız dərs öyrənmir. O, başqaları ilə ünsiyyət qurmağı, qaydalara əməl etməyi, fərqli fikirlərə hörmət etməyi, kollektiv fəaliyyətlərdə iştirak etməyi və üzərinə düşən məsuliyyəti yerinə yetirməyi də öyrənir. Bu prosesdə geyim qaydalarına əməl olunması da ümumi məktəb intizamının bir hissəsinə çevrilə bilər.

Digər mühüm məsələ məktəb-valideyn əməkdaşlığıdır. Təhsil prosesinin uğurlu olması yalnız müəllimin və məktəb rəhbərliyinin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Valideynlərin də məktəbin müəyyən etdiyi ümumi qaydalara münasibəti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Geyim kodeksinin aydın və hamı üçün eyni şəkildə tətbiq edilməsi məktəb ilə valideyn arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.

Burada vacib məqam odur ki, məktəbli forması uşaqlar üçün əlavə narahatlıq mənbəyinə çevrilməməlidir. Forma ilk növbədə rahat, praktik, mövsümə və yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır. Uşağın hərəkət imkanlarını məhdudlaşdıran, fiziki narahatlıq yaradan və ya sağlamlıq baxımından uyğun olmayan geyim məktəbli formasının əsas məqsədləri ilə ziddiyyət təşkil edə bilər.

Məhz buna görə vahid məktəbli forması hazırlanarkən yalnız estetik görünüş deyil, funksionallıq da əsas meyar olmalıdır. Şagird gün ərzində uzun müddət həmin geyimdə olur. Buna görə materialın keyfiyyəti, rahatlığı, mövsümə uyğunluğu, davamlılığı və istifadəsinin praktik olması nəzərə alınmalıdır.

Məktəbli forması eyni zamanda təhlükəsizlik baxımından da məktəb mühitinə uyğun olmalıdır. Təhsil müəssisəsində şagirdlərin sərbəst hərəkət etməsi, müxtəlif dərs və fəaliyyətlərdə iştirak etməsi üçün geyimin praktik olması vacibdir. Bu səbəbdən forma məsələsinə yalnız xarici görünüş prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı.
Digər tərəfdən, vahid forma anlayışı uşaqların fərdiliyinin tamamilə aradan qaldırılması kimi başa düşülməməlidir. Uşaqların şəxsiyyəti, yaradıcılığı, düşüncəsi və fərdi qabiliyyətləri geyimdən daha mühüm göstəricilərdir. Məktəbin məqsədi uşaqları eyniləşdirmək deyil, onların bərabər hüquqlara malik olduğu sağlam və nizamlı mühit yaratmaqdır.
Bu baxımdan forma ilə bağlı qaydalar müəyyən edilərkən dəqiq, başadüşülən və hamıya eyni tətbiq olunan meyarların olması əhəmiyyətlidir. Qaydaların şagird və valideynlər üçün əvvəlcədən aydın şəkildə izah edilməsi mümkün anlaşılmazlıqların qarşısını ala bilər.

Məktəbli formasının tətbiqi sosial məsuliyyət baxımından da düşünülməlidir. Ailələrin maddi imkanları nəzərə alınmadan həddindən artıq bahalı və əlçatmaz geyim tələblərinin qoyulması sosial bərabərlik məqsədinə zidd nəticələr yarada bilər. Buna görə vahid forma əlçatan, münasib və praktik olmalıdır.

Əslində, vahid məktəbli forması ətrafında müzakirələr bir daha göstərir ki, təhsil siyasətində hər bir detalın arxasında daha geniş məqsədlər dayanır. Geyim məsələsi də yalnız xarici görünüş məsələsi deyil. Burada uşağın sosiallaşması, bərabərlik, məktəb mədəniyyəti, intizam, kollektiv məsuliyyət və təhsil mühitinin təşkili kimi mühüm məsələlər bir-biri ilə əlaqələnir.

Məktəb cəmiyyətin kiçik modeli hesab oluna bilər. Burada uşaqlar gələcək həyat üçün davranış vərdişləri qazanırlar. Qaydalara əməl etmək, başqalarının hüquqlarına hörmət etmək, ümumi məkanın tələblərini nəzərə almaq və kollektiv məsuliyyət daşımaq gələcəkdə onların cəmiyyət həyatında iştirakına da təsir göstərə biləcək sosial bacarıqlardır.
Bu baxımdan məktəbin daxili nizam-intizam qaydalarına əməl olunması bütün şagirdlər və valideynlər üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Qaydanın mahiyyəti onun kimə tətbiq edilməsindən deyil, hamıya bərabər tətbiq olunmasından irəli gəlir. Məktəb daxilində vahid standartların mövcudluğu da məhz bu baxımdan nizamlı və proqnozlaşdırılan mühit yarada bilər.

Vahid məktəbli forması həmçinin məktəb və ailə arasında məsuliyyət bölgüsünü də gündəmə gətirir. Məktəb qaydaları müəyyən edir, valideyn həmin qaydaların uşağa izahında və icrasında iştirak edir, şagird isə öz növbəsində qaydalara əməl etməyi öyrənir. Belə əməkdaşlıq uşağın tərbiyəsində məktəb və ailənin eyni istiqamətdə fəaliyyət göstərməsinə imkan yaradır.

Bununla yanaşı, hər bir məktəbli geyim siyasətində uşaqların maraqları əsas meyarlardan biri olaraq qalmalıdır. Şagirdlərin yaş xüsusiyyətləri, fiziki rahatlığı, təhlükəsizliyi və psixoloji komfortu nəzərə alınmadan yalnız formal tələblərin ön plana çəkilməsi düzgün yanaşma olmazdı.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması yalnız geyim standartı deyil. O, düzgün qurulduğu və məqsədəuyğun tətbiq edildiyi halda məktəb mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edən vasitələrdən biri ola bilər. Burada əsas hədəf uşaqların bir-birinə geyim, maddi imkan və sosial status üzərindən münasibət göstərməsinin qarşısını almaq, onların diqqətini təhsilə yönəltmək, kollektivə aidlik və məsuliyyət hissini gücləndirməkdir.
Məktəbli formasının fəlsəfəsi də məhz burada ortaya çıxır: məktəbdə uşaqları geyimlərinə görə deyil, biliklərinə, bacarıqlarına, davranışlarına və şəxsiyyətlərinə görə qiymətləndirmək.

Vahid məktəbli geyimi təhsil mühitində bərabərlik və nizam-intizamın görünən elementlərindən biri ola bilər. Lakin onun uğurlu tətbiqinin əsas şərti formanın özündən daha çox, bu qaydanın arxasında dayanan prinsipin düzgün anlaşılmasıdır. Məktəb hər bir uşaq üçün təhlükəsiz, rahat, dünyəvi, inklüziv və bərabər imkanlar yaradan məkan olmalıdır. Vahid məktəbli forması da bu məqsədə xidmət etdiyi təqdirdə öz sosial və pedaqoji mahiyyətini qazanır.

Müşfiq Cəfərov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin