Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən əsas amildir

"Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı hər bir cəmiyyətin tərəqqisini, dövlətin gələcək inkişaf perspektivlərini və milli dəyərlərin qorunmasını müəyyən edən mühüm amillərdən biridir. Sağlam, savadlı, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik, vətənpərvər və məsuliyyətli gəncliyin yetişdirilməsi yalnız ailənin deyil, bütövlükdə dövlətin və cəmiyyətin qarşısında duran strateji vəzifədir. Çünki bu gün yetişən uşaqlar sabah ölkənin idarə edilməsində, elmin, təhsilin, iqtisadiyyatın, mədəniyyətin və digər sahələrin inkişafında aparıcı rol oynayacaqlar".

Bunu Sonxeber.az-a danışan deputat Vüqar İskəndərov bildirib.

Deputat qeyd edib ki, uşaqların və gənclərin hərtərəfli inkişafı onların yalnız bilik səviyyəsinin artırılması ilə məhdudlaşmır. Bu proses fiziki sağlamlığın qorunmasını, psixoloji dayanıqlığın möhkəmləndirilməsini, mənəvi dəyərlərin aşılanmasını, sosial məsuliyyət hissinin formalaşdırılmasını və müasir dünyanın çağırışlarına uyğun düşüncə tərzinin inkişaf etdirilməsini əhatə edir. Bu baxımdan fiziki və mənəvi inkişaf bir-birini tamamlayan, ayrılmaz iki istiqamət kimi qiymətləndirilməlidir.

Fiziki sağlamlıq uşağın normal böyüməsi, zehni fəaliyyətinin inkişafı və gündəlik həyatında fəal iştirakı üçün əsas şərtlərdən biridir. Müasir dövrdə texnologiyaların geniş yayılması, uşaqların və yeniyetmələrin uzun müddət telefon, kompüter və digər elektron cihazlardan istifadə etməsi fiziki fəallığın azalmasına səbəb ola bilir. Hərəkətsizlik, qeyri-sağlam qidalanma, yuxu rejiminin pozulması və açıq havada az vaxt keçirilməsi onların sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də məktəblərdə və ailələrdə sağlam həyat tərzinin təşviqi, idmana marağın artırılması və uşaqların gündəlik fiziki fəallığının təmin olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İdman uşaqların fiziki sağlamlığını gücləndirməklə yanaşı, onların xarakterinin formalaşmasına da mühüm töhfə verir. Komanda oyunları və idman yarışları uşaqlara intizamlı olmağı, qaydalara əməl etməyi, rəqibə hörmət göstərməyi, məğlubiyyəti qəbul etməyi və uğur qazanmaq üçün səbirli çalışmağı öyrədir. İdmanla məşğul olan uşaqlarda məqsədyönlülük, özünəinam və məsuliyyət hissinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaranır. Bu səbəbdən idman infrastrukturu ilə yanaşı, hər bir uşağın yaşına, maraqlarına və fiziki imkanlarına uyğun fəaliyyətlərdə iştirakına şərait yaradılmalıdır".

Deputat vurğulayıb ki, uşaqların fiziki inkişafı ilə yanaşı, onların mənəvi tərbiyəsi də cəmiyyətin gələcəyi baxımından həlledici əhəmiyyətə malikdir:

"Mənəvi inkişaf insanın düzgün və yanlış davranışları ayırd etməsi, başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşması, ədalətli olması, empatiya göstərməsi və öz hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşıması ilə bağlıdır. Dürüstlük, mərhəmət, humanizm, böyüklərə hörmət, kiçiklərə qayğı, ailəyə bağlılıq və vətən sevgisi uşaqlara erkən yaşlardan aşılanmalı olan əsas dəyərlərdəndir.

Bu dəyərlərin formalaşmasında ailənin rolu əvəzsizdir. Uşaq ilk davranış qaydalarını, insanlarla münasibət qurmağı və dünyanı dərk etməyi ailədə öyrənir. Valideynlərin şəxsi nümunəsi uşağın tərbiyəsinə deyilən sözlərdən daha güclü təsir göstərə bilər. Ailədə qarşılıqlı hörmətin, səmimi ünsiyyətin, qayğı və etimadın mövcudluğu uşağın psixoloji sağlamlığına müsbət təsir edir. Əksinə, davamlı münaqişələr, laqeyd münasibət, həddindən artıq təzyiq və təhqiramiz davranışlar uşağın emosional vəziyyətində problemlər yarada bilər. Buna görə valideynlər uşaqların yalnız maddi ehtiyaclarını deyil, onların emosional və mənəvi ehtiyaclarını da nəzərə almalıdırlar.

Təhsil müəssisələri də uşaq və gənclərin hərtərəfli inkişafında mühüm mövqeyə malikdir. Məktəbin əsas vəzifəsi yalnız şagirdlərə fənləri öyrətməkdən ibarət deyil. Məktəb eyni zamanda sağlam ünsiyyət, qarşılıqlı hörmət, intizam, bərabərlik və sosial məsuliyyət mədəniyyətinin formalaşdığı mühüm mühitdir. Müəllimlərin peşəkarlığı, şagirdlərə fərdi yanaşması, məktəbdə təhlükəsiz və sağlam psixoloji mühitin yaradılması uşaqların inkişafına birbaşa təsir göstərir. Şagirdlərin fikirlərini sərbəst ifadə etməsi, suallar verməsi, yaradıcı təşəbbüslər göstərməsi və ictimai fəaliyyətlərdə iştirak etməsi onların şəxsiyyət kimi formalaşmasına kömək edir".

Deputat söyləyib ki, məktəblərdə vahid məktəbli formasının tətbiqi də təhsil mühitində nizam-intizamın və bərabərlik hissinin gücləndirilməsinə töhfə verə bilər. Vahid forma şagirdlər arasında geyimlə bağlı sosial fərqlərin nümayişini müəyyən dərəcədə azaldır, məktəbə mənsubluq və kollektiv məsuliyyət hissini möhkəmləndirir:

"Bununla belə, təhsildə bərabərliyin təmin olunması yalnız forma ilə məhdudlaşmamalıdır. Hər bir şagirdin keyfiyyətli təhsil almaq, təhlükəsiz şəraitdə oxumaq, ayrı-seçkiliyə məruz qalmamaq və öz bacarıqlarını inkişaf etdirmək hüququ qorunmalıdır.

Uşaq və gənclərin mənəvi inkişafının vacib istiqamətlərindən biri də milli-mənəvi dəyərlərin və vətənpərvərlik hissinin aşılanmasıdır. Öz tarixini, dilini, mədəniyyətini, adət-ənənələrini bilən, xalqının keçmişinə hörmətlə yanaşan gənclər milli kimliklərini daha dərindən dərk edirlər. Vətənpərvərlik yalnız tarixi hadisələri və qəhrəmanları tanımaqla məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda dövlətə və cəmiyyətə faydalı olmaq, qanunlara hörmət etmək, ictimai məsuliyyət daşımaq, ölkənin inkişafına töhfə vermək və milli maraqları anlamaq deməkdir. Gənclərdə bu keyfiyyətlər məcburiyyət və formal çağırışlarla deyil, düzgün maarifləndirmə, tarixi həqiqətlərin öyrədilməsi və şəxsi nümunə vasitəsilə möhkəmləndirilməlidir.

Qloballaşma və rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı uşaqların tərbiyəsi qarşısında yeni vəzifələr də qoyur. İnternet və sosial şəbəkələr gənclərə bilik əldə etmək, dünyagörüşünü genişləndirmək və yaradıcılıq imkanlarını inkişaf etdirmək üçün böyük imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, yanlış məlumatlar, kiberzorakılıq, zərərli məzmun, manipulyativ çağırışlar və virtual asılılıq kimi risklər də mövcuddur. Bu şəraitdə uşaqları rəqəmsal mühitdən tamamilə uzaqlaşdırmaq deyil, onlara internetdən təhlükəsiz, məsuliyyətli və şüurlu istifadə qaydalarını öyrətmək daha məqsədəuyğundur.

Media savadlılığının artırılması da bu prosesin mühüm hissəsidir. Uşaqlar və yeniyetmələr internetdə rastlaşdıqları hər bir məlumatı həqiqət kimi qəbul etməməli, məlumatın mənbəyini yoxlamağı, faktla rəyi fərqləndirməyi və manipulyativ məzmunu müəyyənləşdirməyi bacarmalıdırlar. Valideynlər və müəllimlər bu məsələdə uşaqlarla açıq dialoq qurmalı, onların suallarını cavablandırmalı və tənqidi düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirməlidirlər. Məqsəd uşaqlarda qorxu yaratmaq deyil, onları informasiya mühitində düzgün seçim edə bilən, müstəqil düşünən və məsuliyyətli vətəndaşlar kimi yetişdirməkdir.

Uşaq və gənclərin psixoloji sağlamlığı da xüsusi diqqət tələb edən məsələlərdəndir. Təhsil yükü, imtahan gərginliyi, sosial münasibətlərdə çətinliklər, ailədaxili problemlər və sosial şəbəkələrdə başqaları ilə müqayisə aparmaq yeniyetmələrdə stress və özünəinam problemləri yarada bilər. Belə hallarda uşaqların hisslərinə ciddi yanaşmaq, onları dinləmək və ehtiyac olduqda peşəkar psixoloji dəstək göstərmək vacibdir. Məktəblərdə psixoloji xidmətlərin gücləndirilməsi, zorakılıq və bullinq hallarının qarşısının alınması, hər bir şagirdin özünü təhlükəsiz hiss etdiyi mühitin yaradılması sağlam inkişafın mühüm şərtlərindəndir".

"Dövlətin uşaq və gənclər siyasəti də bu sahədə mühüm rol oynayır. Təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, idman imkanlarının genişləndirilməsi, mədəniyyət müəssisələrinin əlçatanlığının artırılması, sosial müdafiəyə ehtiyacı olan ailələrə dəstək göstərilməsi və gənclərin təşəbbüslərinin təşviqi onların inkişafı üçün daha geniş imkanlar yaradır. Şəhər və kəndlərdə yaşayan uşaqların, müxtəlif sosial şəraitdə böyüyən yeniyetmələrin bərabər imkanlara malik olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Heç bir uşaq maddi vəziyyətinə, sağlamlıq imkanlarına və ya yaşadığı əraziyə görə inkişaf imkanlarından kənarda qalmamalıdır.
Uşaqların yaradıcılıq və intellektual potensialının üzə çıxarılması da diqqətdə saxlanılmalıdır. Kitab oxumaq, elmi layihələrdə iştirak etmək, musiqi, rəsm, teatr və digər yaradıcılıq sahələri ilə məşğul olmaq gənclərin dünyagörüşünü genişləndirir, təxəyyülünü və müstəqil düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir. Onların maraqlarına uyğun dərnəklərin, idman bölmələrinin, kitabxanaların və gənclər mərkəzlərinin fəaliyyətinin genişləndirilməsi uşaqların asudə vaxtının səmərəli təşkilinə kömək edir. Boş vaxtın düzgün təşkili yalnız zərərli vərdişlərin qarşısının alınması baxımından deyil, istedadların aşkarlanması və şəxsiyyətin inkişafı baxımından da vacibdir.

Uşaq və gənclərin inkişafına cəmiyyətin bütün üzvləri öz töhfəsini verməlidir. Valideynlər, müəllimlər, dövlət qurumları, ictimai təşkilatlar, media nümayəndələri və idman-mədəniyyət müəssisələri arasında əməkdaşlıq gücləndirilməlidir. Kütləvi informasiya vasitələri uşaqların sağlam həyat tərzini, elmi biliklərə marağını, humanizmi, məsuliyyətli davranışı və müsbət nümunələri təşviq edən məzmunlara daha çox yer ayırmalıdır. Uşaqların şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşılması, onların hüquqlarının qorunması və fikirlərinin dinlənilməsi isə bütün fəaliyyətlərin əsas prinsiplərindən biri olmalıdır.

Nəticə etibarilə, uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı gələcəyə yönəlmiş uzunmüddətli ictimai vəzifədir. Sağlam bədən, möhkəm xarakter, yüksək intellekt, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, tənqidi düşüncə və sosial məsuliyyət bir-birini tamamladıqda cəmiyyət üçün faydalı şəxsiyyət formalaşır. Bu məqsədə nail olmaq üçün uşaqlara yalnız qaydalar öyrətmək kifayət deyil; onlara qayğının, ədalətin, hörmətin və məsuliyyətin real nümunəsi göstərilməlidir. Hər bir uşağın təhlükəsiz, sağlam və layiqli şəraitdə böyüməsi üçün yaradılan imkanlar ölkənin gələcəyinə qoyulan ən dəyərli sərmayədir. Çünki uşaqların inkişafına göstərilən diqqət təkcə ayrı-ayrı ailələrin deyil, bütövlükdə Azərbaycanın daha güclü, sağlam və firavan gələcəyinin təminatıdır" - deyə

P.S. Yazı Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə "Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı" mövzusuna uyğun olaraq dərc edilir

Aysel Yusifqızı

Telegramda izləyin