Məktəb həyatı məşhur fotoqrafın obyektivində: Cəlal Kəngərli məktəblilərin bir gününü lentə alıb

Məktəbdə çəkilmiş bir fotoşəkilə diqqətlə baxın. Kadrın bir tərəfində bir-biri ilə gülüşən uşaqlar, digər tərəfində kitabını sinəsinə sıxaraq sinfə tələsən şagird, bir qədər aralıda isə müəllimin ətrafına toplaşaraq nəsə danışan balacalar görünür. Kiminin üzündə sevinc, kiminin baxışlarında maraq, kiminin gözlərində isə gələcəyə dair saysız-hesabsız suallar var. İlk baxışda adi məktəb mənzərəsi təsiri bağışlayan bu görüntünün əslində nə qədər dərin məna daşıdığını anlamaq üçün bəzən fotoqrafın obyektivindən baxmaq kifayətdir.
Fotoqraf üçün hər kadrın öz hekayəsi var. Məktəb həyatı isə bircə kadrla ifadə edilə bilməyəcək qədər zəngin, rəngarəng və çoxqatlıdır. Burada uşaqlığın ən saf duyğuları, dostluğun səmimiyyəti, öyrənməyin sevinci, müəllim zəhmətinin görünməyən tərəfləri və gələcəyin ilk addımları bir-birinə qarışır. Məktəbin dəhlizlərində eşidilən uşaq səsləri, sinif otaqlarında yaranan fikir mübadilələri, dərsdən sonra həyətdə yaşanan sevinc anları həyatın ən qiymətli mənzərələrindən birini yaradır.
Lakin məktəbin əsl gözəlliyi yalnız gülərüz uşaqlarda, rəngarəng sinif otaqlarında və səliqəli məktəb həyətlərində deyil. Onun əsas mahiyyəti uşağa necə yanaşılmasında, hansı dəyərlərlə böyüdülməsində, hansı düşüncə tərzinin formalaşdırılmasında və gələcəyə necə hazırlanmasında üzə çıxır. Məktəb uşağın yalnız bilik qazandığı yer deyil, həm də özünü tanımağa, başqalarını anlamağa, sual verməyə, düşünməyə və həyatda öz yolunu müəyyənləşdirməyə başladığı mühüm bir məkandır.
Məhz bu baxımdan məktəb həyatının fotoqraf obyektivində əks olunan hər bir detalı daha geniş mənada oxumaq mümkündür. Bir uşağın sərbəst şəkildə əlini qaldırması, fikrini çəkinmədən ifadə etməsi, dostunun uğuruna sevinməsi, müəllimin diqqətlə dinləməsi və fərqli düşüncələrin eyni sinifdə qarşılıqlı hörmət şəraitində səslənməsi məktəbin sağlam təhsil mühitindən xəbər verir. Bu mənzərələrdə təkcə tədris prosesi deyil, həm də dünyəvi təhsilin, azad düşüncənin və insana verilən dəyərin izləri görünür.
Dünyəvi məktəb anlayışı ilk növbədə insanı düşünən, araşdıran, öyrənən və öz qərarlarını şüurlu şəkildə verə bilən şəxsiyyət kimi yetişdirmək məqsədinə xidmət edir. Dünyəvilik dini dəyərlərin inkarı və ya mənəviyyatın arxa plana keçirilməsi demək deyil. Əksinə, bu yanaşma hər bir insanın vicdan azadlığına hörmət edilməsini, təhsil prosesinin elmi biliklərə əsaslanmasını və müxtəlif dünyagörüşlərinə malik insanların bərabər hüquqlu şəkildə təhsil ala bilməsini nəzərdə tutur. Dünyəvi təhsil mühitində uşağın hansı ailədə böyüməsi, hansı dini və ya fəlsəfi baxışların təsiri altında olması onun bilik əldə etmək imkanlarını məhdudlaşdırmamalıdır. Məktəbin qapısından içəri daxil olan hər bir uşaq eyni hüquqa, eyni hörmətə və inkişaf etmək üçün bərabər imkana malik olmalıdır.
Fotoqrafın obyektivinə düşən xoşbəxt bir uşaq siması bəzən uzun bir pedaqoji mühazirədən daha çox şey deyə bilər. Çünki uşağın üzündəki təbəssüm onun özünü təhlükəsiz hiss etdiyinin, qəbul olunduğunun, fikirlərinə dəyər verildiyinin və öyrənmək üçün həvəs duyduğunun göstəricisi ola bilər. Əlbəttə, bir fotoşəkil uşağın bütün daxili dünyasını ifadə edə bilməz. Ancaq məktəbdə davamlı olaraq müşahidə edilən səmimi münasibətlər, qarşılıqlı hörmət və öyrənməyə maraq sağlam təhsil mühitinin mühüm əlamətlərindəndir.
Xoşbəxt uşaq dedikdə yalnız daim gülümsəyən, heç bir çətinliklə qarşılaşmayan və hər zaman uğur qazanan bir şagird təsəvvür etmək doğru olmaz. Uşaqlıq da öz daxilində tərəddüdlər, qorxular, uğursuzluqlar, məyusluqlar və yenidən cəhd etmək ehtiyacı ilə doludur. Əsl xoşbəxtlik uşağın səhv etdikdə alçaldılmamasında, sual verdikdə susdurulmamasında, uğursuzluq yaşadıqda ümidsizliyə sürüklənməməsində və özünü başqaları ilə müqayisə edilən bir rəqəm kimi hiss etməməsindədir. Xoşbəxt məktəb uşağın hər zaman birinci olduğu deyil, öz potensialını kəşf etmək üçün imkan tapdığı məktəbdir.
Belə bir mühitdə müəllimin rolu əvəzsizdir. Müəllim uşağa yalnız dərslikdə yazılanları öyrətmir. O, həm də uşağın özünə inamının formalaşmasına, fərqli fikirləri dinləməsinə, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsinə və çətinliklər qarşısında iradə göstərməsinə təsir edir. Bəzən bir müəllimin vaxtında dediyi xoş söz, diqqətlə dinlədiyi fikir və ya uşağın bacarığına göstərdiyi inam onun yaddaşında illərlə yaşayır. İllər sonra həmin uşaq məktəb illərini xatırlayanda bəlkə də konkret dərsin bütün təfərrüatlarını unutmuş olacaq, amma ona inanan müəllimin münasibətini heç vaxt unutmayacaq.
Fotoqrafın obyektivində müəllimlə şagirdin səmimi ünsiyyətini əks etdirən bir kadr məhz buna görə xüsusi məna daşıyır. Həmin görüntüdə yalnız iki insanın münasibəti deyil, təhsilin ən mühüm prinsiplərindən biri - insan şəxsiyyətinə hörmət görünür. Müəllimin nüfuzu qorxudan deyil, biliyindən, ədalətindən, peşəkarlığından və şagirdlə qurduğu sağlam münasibətdən qaynaqlanmalıdır. Eyni zamanda, müəllim də hüquqları, ləyaqəti və peşəkar nüfuzu qorunmalı olan insandır. Məktəbdə qarşılıqlı hörmət birtərəfli tələb deyil; o, müəllimdən şagirdə, şagirddən müəllimə, ailədən məktəbə və məktəbdən ailəyə uzanan mənəvi münasibətlər sistemidir.
Dünyəvi təhsilin əsas üstünlüklərindən biri də uşağa hazır qəliblər təqdim etmək əvəzinə, ona müstəqil düşünmək bacarığı qazandırmasıdır. Elm uşağa yalnız müəyyən biliklər toplusunu mənimsətmir, həm də həmin biliklərin necə əldə olunduğunu, faktların necə yoxlanıldığını, fərziyyələrin necə sınaqdan keçirildiyini və nəticələrin necə qiymətləndirildiyini öyrədir. Uşaq təbiətdə baş verən hadisələrin səbəblərini araşdırır, tarixin müxtəlif mərhələlərini öyrənir, ədəbiyyat vasitəsilə insan duyğularını dərk edir, riyaziyyatla məntiqi təfəkkürünü inkişaf etdirir. Bu proses onun yalnız akademik hazırlığını deyil, dünyaya münasibətini də formalaşdırır.
Sual verməkdən çəkinməyən, araşdırmağa həvəs göstərən, başqasının fikrini dinləməyi bacaran uşaq gələcəkdə daha məsuliyyətli vətəndaş olmaq üçün mühüm keyfiyyətlər qazanır. Belə uşaq fikir ayrılığını düşmənçilik kimi deyil, müzakirə və öyrənmə imkanı kimi qəbul etməyə alışır. O anlayır ki, insanlarla razılaşmamaq mümkündür, lakin bu, onların hüquqlarını və ləyaqətini inkar etməyə əsas vermir. Müasir cəmiyyətin ehtiyac duyduğu tolerantlıq, hüquq mədəniyyəti və qarşılıqlı anlaşma məhz belə gündəlik təcrübələr vasitəsilə formalaşır.
Məktəbin dünyəviliyi bu mənada yalnız hüquqi və təşkilati prinsip deyil, həm də uşaqların müxtəliflik içində birgə yaşamağı öyrəndiyi sosial mühitin əsas xüsusiyyətidir. Eyni sinifdə fərqli ailələrdən gələn, müxtəlif maraqları və dünyagörüşləri olan uşaqlar təhsil alırlar. Onları birləşdirən əsas amil insan kimi bərabər dəyərə malik olmaları və bilik əldə etmək hüquqlarıdır. Məktəb bu fərqləri aradan qaldırmağa çalışmamalı, onları qarşıdurma səbəbinə çevirmədən uşaqlara bir-birini anlamağı öyrətməlidir.
Belə bir məktəbdə mənəvi dəyərlərin yeri də aydındır. Dürüstlük, ədalət, mərhəmət, məsuliyyət, əməksevərlik, böyüyə hörmət və kiçiyə qayğı kimi keyfiyyətlər uşağın tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Dünyəvi təhsil bu dəyərlərlə ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, onları insan hüquqlarına, qarşılıqlı hörmətə və ictimai məsuliyyətə əsaslanan sağlam münasibətlər çərçivəsində inkişaf etdirməyə imkan verir. Əsas məsələ uşağa hər hansı fikri düşünmədən qəbul etdirmək deyil, ona dəyərlərin mahiyyətini anlamaq və öz davranışında məsuliyyətli seçimlər etmək bacarığı qazandırmaqdır.
Fotoqrafın çəkdiyi növbəti kadrda məktəbin həyətində birlikdə oynayan uşaqları təsəvvür edək. Onların biri qaçır, digəri gülür, başqa biri dostuna əl uzadır. O an heç biri digərinin ailəsinin sosial vəziyyətini, dünyagörüşünü və ya fərdi xüsusiyyətlərini meyar kimi götürmür. Uşaqlar üçün dostluq çox vaxt səmimiyyət, birlikdə vaxt keçirmək və qarşılıqlı etibar üzərində qurulur. Məktəbin vəzifələrindən biri də bu təbii yaxınlığı qorumaq, uşaqlara fərqliliklərə hörmət etməyi öyrətmək və heç kimin ayrı-seçkiliyə məruz qalmadığı mühit yaratmaqdır.

Xoşbəxt məktəb həm də uşağın təhlükəsizliyinin təmin olunduğu məktəbdir. Təhsil müəssisəsində zorakılığa, təhqirə, ayrı-seçkiliyə və psixoloji təzyiqə yer olmamalıdır. Uşağın fiziki təhlükəsizliyi ilə yanaşı, onun mənəvi rahatlığı da qorunmalıdır. Şagird səhv etdikdə onu alçaltmaq əvəzinə, səhvin səbəblərini anlamağa kömək etmək; dərsi mənimsəməkdə çətinlik çəkəndə onu ümidsizliyə sürükləmək əvəzinə, əlavə dəstək göstərmək; özünü ifadə etmək istəyəndə isə onu diqqətlə dinləmək sağlam pedaqoji yanaşmanın əsas xüsusiyyətləridir.
Burada valideynlərin də məsuliyyəti böyükdür. Məktəb və ailə uşağın inkişafı naminə əməkdaşlıq etdikdə təhsilin nəticələri daha dayanıqlı olur. Valideyn məktəbi yalnız qiymətlərin yazıldığı jurnal, imtahanların keçirildiyi məkan və ya gündəlik nəzarət vasitəsi kimi görməməlidir. Məktəb uşağın şəxsiyyət kimi formalaşdığı, sosial münasibətlər qurduğu və müstəqilliyə hazırlaşdığı bir mühitdir. Ailənin dəstəyi, müəllimin peşəkarlığı və uşağın fərdi ehtiyaclarına diqqət bir-birini tamamladıqda məktəbdə daha sağlam inkişaf imkanları yaranır.
Müasir dövrdə məktəb qarşısında duran vəzifələr də genişlənib. Rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, informasiya bolluğu və sürətlə dəyişən əmək bazarı uşaqların gələcək həyatına yeni tələblər gətirir. Artıq yalnız məlumatı yadda saxlamaq kifayət etmir. Şagird məlumatın etibarlılığını yoxlamağı, rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz davranmağı, komanda şəklində işləməyi, yaradıcı düşünməyi və mürəkkəb problemlərə həll yolları tapmağı öyrənməlidir. Dünyəvi və elmi əsaslara söykənən məktəb bu bacarıqların inkişafı üçün mühüm zəmin yaradır.
Lakin texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, təhsilin insani tərəfi öz əhəmiyyətini itirmir. Heç bir elektron platforma uşağın ehtiyac duyduğu səmimi diqqəti, müəllimin peşəkar həssaslığını və dostluğun yaratdığı emosional bağlılığı tam əvəz edə bilməz. Rəqəmsal vasitələr öyrənməni asanlaşdıra, məlumatı əlçatan edə və tədris prosesini zənginləşdirə bilər. Amma məktəbin əsas mərkəzində yenə də insan dayanmalıdır. Texnologiyanın məqsədi uşağı rəqəmsal vasitələrdən asılı vəziyyətə salmaq deyil, onun düşünmə, öyrənmə və yaratma imkanlarını genişləndirməkdir.
Fotoqrafın obyektivinə qayıdaq. Bəzən ən qiymətli kadr xüsusi tədbirdə, təntənəli mərasimdə və ya yüksək nəticələrin elan olunduğu anda çəkilmir. Ən yaddaqalan görüntü adi bir dərs günündə yarana bilər: müəllimin şagirdə kömək etdiyi, uşaqların birlikdə kitab oxuduğu, sinif yoldaşlarının bir-birinin uğuruna sevindiyi və ya utancaq bir şagirdin ilk dəfə cəsarətlə fikrini ifadə etdiyi anda. Bu kadrların hər biri məktəbin həqiqi həyatını əks etdirir. Çünki təhsilin dəyəri yalnız yekun nəticələrdə deyil, həmin nəticələrə aparan yolda yaşanan təcrübələrdə də gizlidir.
Məktəbin uğurunu yalnız imtahan göstəriciləri, diplomlar və yarışlarda qazanılan yerlərlə ölçmək də doğru olmaz. Bu göstəricilər əhəmiyyətlidir, lakin uşağın sosial və emosional inkişafını, özünə inamını, ünsiyyət bacarıqlarını, müstəqil qərarvermə qabiliyyətini və öyrənməyə münasibətini tam əhatə etmir. Əsl uğurlu məktəb uşağın potensialını üzə çıxarmağa çalışan, onun fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə alan və hər bir şagirdin inkişafına dəyər verən məktəbdir.
Hər uşağın istedadı eyni formada üzə çıxmır. Biri riyaziyyatda güclüdür, digəri musiqiyə maraq göstərir, başqa biri rəsm çəkərkən öz dünyasını ifadə edir. Bir şagird idmanda uğur qazanır, digəri kitab oxumağı və araşdırma aparmağı sevir. Təhsilin məqsədi bütün uşaqları eyni qəlibə salmaq deyil, onların bacarıqlarını aşkar etmək və inkişaf etdirməkdir. Fotoqrafın müxtəlif üzləri, fərqli baxışları və bir-birindən seçilən duyğuları eyni albomda birləşdirdiyi kimi, məktəb də müxtəlif istedadları vahid inkişaf mühitində birləşdirməyi bacarmalıdır.
Məktəb həyatı haqqında düşünərkən bir həqiqəti də unutmaq olmaz: uşaqlıq təkrar yaşanmır. Bu illərdə qazanılan biliklər, yaranan dostluqlar, müəllimlərin verdiyi məsləhətlər və insanın özünə dair formalaşdırdığı təsəvvürlər onun gələcək həyatına təsir göstərə bilər. Buna görə də məktəb mühiti uşaqların yalnız bugünkü ehtiyaclarına deyil, onların gələcək həyatına da həssaslıqla yanaşmalıdır. Uşağın məktəbdə keçirdiyi illər qorxu, təzyiq və alçaldılma ilə deyil, öyrənmə, ünsiyyət, kəşf və inkişaf imkanları ilə yadda qalmalıdır.
Məktəbin dünyəviliyi də məhz bu geniş mənzərənin mühüm hissəsidir. Dünyəvi məktəb uşağa hazır cavabları əzbərlətməklə kifayətlənməyən, ona sual vermək və cavab axtarmaq imkanı yaradan məktəbdir. Burada elmi biliklər, insan hüquqları, vicdan azadlığı, bərabərlik və qarşılıqlı hörmət bir-birini tamamlayır. Belə məktəb uşaqları yalnız müəyyən peşələrə hazırlamır; onları müxtəlif insanlarla birgə yaşamağa, fərqli fikirləri anlamağa, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımağa və müstəqil düşünməyə hazırlayır.
Bu mənada xoşbəxt uşaqların olduğu məktəb yalnız gözəl fotoların çəkildiyi məkan deyil. O, uşaqların özlərini sərbəst ifadə edə bildiyi, müəllimlərin əməyinin qiymətləndirildiyi, valideynlərin məktəbə etimad göstərdiyi və təhsilin əsas məqsədinin insan yetişdirmək olduğu canlı ictimai mühitdir. Belə məktəbdə hər bir uşaq özünü dəyərli hiss etməli, hər bir müəllim öz peşəsinin mənəvi əhəmiyyətini duymalı, hər bir valideyn isə övladının inkişafı üçün etibarlı tərəfdaş tapmalıdır.
Bəlkə də illər sonra həmin məktəbin şagirdləri köhnə fotoalbomun səhifələrini vərəqləyəcəklər. Şəkillərdəki üzlərə baxıb adları xatırlayacaq, bir vaxtlar birlikdə güldükləri günləri yada salacaq, müəllimlərinin sözlərini və məktəbin həyətində keçirdikləri anları xatırlayacaqlar. Həmin fotoların bəzilərində sinif yoldaşlarının necə dəyişdiyini, bəzilərində isə özlərinin uşaqlıqdan yetkinliyə doğru necə addımladıqlarını görəcəklər. O zaman anlayacaqlar ki, məktəb yalnız keçmişdə qalmış bir təhsil mərhələsi deyil, onların şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm yer tutan həyat məktəbi olub.
Fotoqrafın obyektivi zamanın axarını dayandıra bilməz. O, yalnız bir anı saxlayır. Ancaq həmin anın arxasında bir uşağın arzusu, müəllimin zəhməti, ailənin ümidi və cəmiyyətin gələcəyi dayanır. Məktəb həyatının əsl dəyəri də elə bundadır: bu gün sinif otağında əyləşən uşaqlar sabah cəmiyyətin müxtəlif sahələrində fəaliyyət göstərəcək, qərarlar qəbul edəcək, yeni ideyalar yaradacaq və dünyanın gələcəyinə öz töhfələrini verəcəklər.
Məktəb həyatının ən gözəl fotosu uşaqların sadəcə gülümsədiyi kadr deyil. Ən gözəl foto onların özlərini azad, təhlükəsiz, bərabərhüquqlu və dəyərli hiss etdikləri məktəb mühitini əks etdirən fotodur. Çünki dünyəvi təhsilin mahiyyəti yalnız bilik verməkdə deyil, azad düşünən, başqalarına hörmət edən, elmi axtarışa açıq və xoşbəxt yaşamağı bacaran insan yetişdirməkdədir. Fotoqraf obyektivini məktəbə tuşlayanda əslində yalnız bu günü çəkmir - o, gələcəyin necə formalaşdığını da yaddaşa köçürür.

FOTOQRAF-Cəlal Kəngərli "20 nömrəli məktəb-liseyin qonağı olub, məktəblilərin bir gününü lentə alıb"

Telegramda izləyin