Erkən nikahın qurbanları: İran, Əfqanıstan və ərəb ölkələrində azyaşlı qızların yarımçıq qalan uşaqlığı və sındırılan həyatları

Erkən nikah müasir dünyanın ən ağrılı sosial problemlərindən biri, milyonlarla qız uşağının gələcəyini, sağlamlığını, təhsilini və azad seçim hüququnu əlindən alan ciddi insan hüquqları pozuntusudur. Uşağın hələ öz şəxsiyyətini formalaşdırmadığı, həyatın mənasını dərk etməyə, təhsil almağa, arzular qurmağa və gələcəyini müəyyənləşdirməyə ehtiyac duyduğu yaşda onun ailə qurmağa məcbur edilməsi sadəcə erkən evlilik deyil, uşaqlığın əlindən alınmasıdır. İran, Əfqanıstan və bir sıra ərəb ölkələrində azyaşlı qızların nikaha cəlb olunması məsələsi bu baxımdan yalnız ailədaxili münasibətlərin və ənənələrin müzakirəsi deyil, həm də dövlətin uşaqları nə dərəcədə qoruması, qanunların necə tətbiq olunması və cəmiyyətin qadın hüquqlarına münasibəti ilə bağlı ciddi suallar yaradır.

Bu problemin ən faciəli tərəfi ondan ibarətdir ki, erkən nikah çox vaxt ailənin qərarı, iqtisadi zərurət, sosial təzyiq, münaqişə şəraiti və ya dini-ənənəvi normaların yanlış şərhi ilə əsaslandırılır. Halbuki uşağın razılıq verməsi ilə bağlı hüquqi və mənəvi məsələni yalnız ailənin qərarına bağlamaq olmaz. Yetkinlik yaşına çatmayan qızın qarşısında qoyulan seçimlər, ailəsinin təzyiqi altında verdiyi qərar və ya yoxsulluqdan çıxış yolu kimi təqdim olunan evlilik həqiqi, sərbəst razılıq demək deyil. Uşağın öz həyatına dair qərar vermək imkanları məhdudlaşdırıldıqda, onun hüquqları böyüklərin maraqlarına tabe edilir.

İran nümunəsi erkən nikah probleminin qanunvericilik, sosial münasibətlər və uşaqların müdafiəsi mexanizmləri ilə nə qədər sıx bağlı olduğunu göstərir. Ölkədə mülki qanunvericiliyin 1041-ci maddəsi nikah üçün yaş məsələsini xüsusi qaydada tənzimləyir: qızların 13, oğlanların 15 yaşından əvvəl nikahı müəyyən şərtlərlə, o cümlədən qanuni nümayəndənin icazəsi və səlahiyyətli məhkəmənin qərarı ilə mümkün ola bilər. Bu hüquqi çərçivə azyaşlıların nikahdan qorunması ilə bağlı ciddi narahatlıqlar doğurur. Çünki uşağın fiziki və psixoloji inkişafı, təhsil hüququ və gələcək imkanları nikahın hüquqi cəhətdən mümkün sayılması ilə avtomatik təmin edilmir.

İranda erkən nikah məsələsinə yalnız rəqəmlər və qanun maddələri prizmasından baxmaq kifayət deyil. Bu, həm də ailədə qız uşağının statusu, onun təhsil almaq imkanları, iqtisadi müstəqilliyi və öz gələcəyi barədə qərar vermək hüququ ilə əlaqəli məsələdir. Erkən yaşda ailə quran qız məktəbdən ayrılmaq, sosial çevrəsindən uzaqlaşmaq, erkən hamiləliklə üzləşmək və həyat yoldaşından iqtisadi asılı vəziyyətə düşmək riski ilə qarşılaşır. Belə şəraitdə nikah uşağa təhlükəsizlik və sabitlik vəd etmək əvəzinə, onu daha həssas və müdafiəsiz vəziyyətə sala bilər.

İran cəmiyyətində bütün ailələrin və insanların erkən nikaha eyni münasibət bəslədiyini söyləmək doğru olmaz. Ölkədə bu praktikaya qarşı çıxan hüquq müdafiəçiləri, tədqiqatçılar və ictimai fəallar da var. Məhz buna görə məsələni bütöv bir xalqın və ya cəmiyyətin xüsusiyyəti kimi deyil, uşaqların hüquqlarını qorumaq üçün aradan qaldırılmalı olan hüquqi və sosial problem kimi qiymətləndirmək lazımdır. Əsas sual budur: uşağın gələcəyi onun öz inkişaf ehtiyaclarına uyğun şəkildə qorunur, yoxsa böyüklərin qərarları qarşısında ikinci plana keçir?

Əfqanıstanda isə erkən nikah problemi uzunmüddətli münaqişələr, yoxsulluq, humanitar böhran və qızların təhsilinə qoyulan məhdudiyyətlər fonunda daha ağır xarakter alır. Xüsusilə 2021-ci ildən sonra Taliban hakimiyyətinin qızların orta və ali təhsilinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər onların müstəqil gələcək qurmaq imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədib. Təhsildən uzaqlaşdırılan, əmək bazarına çıxış imkanları məhdudlaşdırılan və ictimai həyatda iştirakı daraldılan qızların qarşısında seçimlər azalır. Belə şəraitdə erkən nikah bəzi ailələr üçün iqtisadi çətinliklərə cavab, sosial təzyiqdən yayınma və ya qızın gələcəyini təmin etmək cəhdi kimi təqdim oluna bilər. Lakin bu yanaşma uşağın problemlərini həll etmək əvəzinə, onun həyatını daha da çətinləşdirə bilər.

Münaqişə və humanitar böhran şəraitində ailələr gəlir mənbələrini itirir, yaşayış xərclərini qarşılamaqda çətinlik çəkir və uşaqların müdafiə imkanları zəifləyir. Bəzi hallarda qızların nikaha verilməsi ailənin maddi yükünü azaltmaq vasitəsi kimi görülür. Bu, yoxsulluğun uşaqların gələcəyi hesabına aradan qaldırılmasına cəhddir. Ailə özünü çıxılmaz vəziyyətdə hiss edə bilər, lakin uşağın nikaha cəlb olunması onun hüquqlarını və ehtiyaclarını iqtisadi hesablamanın predmetinə çevirməməlidir.

Əfqanıstanın acı reallığı göstərir ki, qız uşağının təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması ilə erkən nikah riski arasında ciddi əlaqə yarana bilər. Məktəb uşağa yalnız bilik qazandırmır; o, həm də sosial müdafiə, gələcək peşə seçimi, müstəqil düşüncə və şəxsi inkişaf üçün mühüm mühitdir. Məktəbdən kənarda qalan qızın iqtisadi müstəqillik əldə etmək imkanları azalır, onun ailə və cəmiyyət daxilində qərarlara təsir etmək gücü zəifləyir. Təhsil hüququndan məhrum edilməklə erkən nikahın birləşməsi qızın gələcək seçimlərini daha da daraldan qapalı bir dövr yarada bilər.

Ərəb ölkələrinə gəldikdə isə burada vahid mənzərənin olmadığını xüsusi vurğulamaq lazımdır. Ərəb dünyası müxtəlif hüquq sistemlərinə, sosial quruluşa və iqtisadi şəraitə malik ölkələrdən ibarətdir. Buna görə də bütün ərəb ölkələrində eyni nikah qaydalarının mövcud olduğunu və ya erkən nikah probleminin hər yerdə eyni səviyyədə yaşandığını iddia etmək düzgün deyil. Bununla belə, Yəmən, İraqın bəzi bölgələri və digər həssas icmalarda erkən nikah yoxsulluq, gender bərabərsizliyi, zəif hüquqi müdafiə və münaqişələrin yaratdığı təhlükələrlə əlaqəli ciddi problem olaraq qalır.

Yəmən uzunmüddətli müharibənin, yoxsulluğun və humanitar böhranın uşaqların həyatına necə təsir göstərə bildiyinin nümunələrindəndir. Ailələrin gəlirlərinin azalması, təhlükəsizliyin pozulması, təhsil imkanlarının zəifləməsi və sosial müdafiənin yetərsizliyi qızları erkən nikah riskinə daha çox məruz qoya bilər. Bəzi ailələr nikahı qızlarını təhlükəsizliyə çıxarmaq və ya maddi yükü azaltmaq yolu hesab etsələr də, erkən yaşda evlilik qızları yeni risklərlə üz-üzə qoya bilər. Təhsilini yarımçıq qoymaq, erkən hamiləlik, ailədaxili zorakılıq və iqtisadi asılılıq bu risklər sırasındadır.

Digər tərəfdən, regionda qanunvericilik və ictimai münasibətlər ölkədən-ölkəyə dəyişir. Bəzi ərəb dövlətlərində nikah üçün minimum yaşın artırılması və uşaqların müdafiə mexanizmlərinin gücləndirilməsi istiqamətində addımlar atılıb. Lakin qanunda yaş həddinin müəyyən edilməsi təkbaşına problemi həll etmir. İstisnaların geniş tətbiqi, qeyri-rəsmi nikahlar, qeydiyyatın olmaması, hüquqi yardıma çıxışın zəifliyi və sosial təzyiq uşaqların müdafiəsini çətinləşdirə bilər. Əsas məsələ qanunun kağız üzərində mövcudluğu deyil, onun hər bir uşağın həyatında real təminata çevrilməsidir.

Erkən nikahın nəticələri ilk növbədə qız uşağının sağlamlığında və psixoloji vəziyyətində özünü göstərir. Uşağın orqanizmi hamiləliyə və doğuşa tam hazır olmaya bilər. Erkən hamiləlik və doğuş müxtəlif ağırlaşmaların, o cümlədən anemiya və hamiləliklə əlaqəli təhlükələrin riskini artıra bilər. Tibbi risklərin səviyyəsi qızın yaşından, ümumi sağlamlığından, hamiləliyə tibbi nəzarətin keyfiyyətindən və digər amillərdən asılıdır. Buna görə erkən nikah yalnız sosial və hüquqi deyil, həm də ciddi ictimai sağlamlıq problemidir.
Ancaq faciə təkcə fiziki sağlamlıqla bitmir. Erkən nikaha cəlb olunan qız uşaq yaşlarında ailə məsuliyyəti, məişət yükü, hamiləlik, valideynlik və həyat yoldaşı ilə münasibətlərin mürəkkəbliyi ilə üzləşə bilər. O, öz emosiyalarını anlamağa, şəxsiyyətini formalaşdırmağa və gələcək planlarını qurmağa vaxt tapmadan başqalarının gözləntilərini qarşılamağa məcbur qala bilər. Qorxu, təcrid, tənhalıq, təhsil və dostlardan uzaqlaşma onun psixoloji sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Məcburiyyət, təhdid və zorakılığın mövcud olduğu hallarda isə bu vəziyyət daha ağır nəticələr doğurur.

Erkən nikahın başqa bir təhlükəli tərəfi onun nəsillərarası yoxsulluğu möhkəmləndirməsidir. Təhsilini yarımçıq qoyan qızın peşə əldə etmək, gəlir qazanmaq və müstəqil yaşamaq imkanları məhdudlaşır. İqtisadi asılılıq onun ailədaxili qərarlarda iştirakını zəiflədə, zorakılıqla üzləşdiyi halda münasibətdən ayrılmasını çətinləşdirə bilər. Bu şəraitdə qızın uşaqları da təhsil, sağlamlıq və sosial müdafiə baxımından oxşar çətinliklərlə qarşılaşa bilər. Beləliklə, erkən nikah bir fərdin həyatını dəyişməklə kifayətlənmir, yoxsulluq və bərabərsizlik dövrünün davam etməsinə də şərait yaradır.

Sevinc Hüseynova
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin