"Telefon istifadə edən şagirdlərin dərsdə diqqətini cəmləməsi daha çətin olur" - AÇIQLAMA

Sosial şəbəkələrdən istifadə məktəblilərin təkcə psixoloji deyil, eyni zamanda akademik inkişafına da çoxşaxəli təsir göstərir. Bu təsirlər həm qısa, həm də uzunmüddətli baxımdan təhsilin keyfiyyətinə, motivasiyaya, diqqət qabiliyyətinə və dəyər sisteminə mənfi istiqamətdə yönəlmiş olur. Əgər məsələyə pedaqoji və psixoloji müstəvidə yanaşsaq, sosial şəbəkələrin məktəblilər üçün əsas təhlükəsi onların tədris prosesində diqqət dağınıqlığını artırması, təlimə qarşı marağı azaltması və öyrənmənin davamlılığını pozmasıdır.

Bəs görəsən sosial şəbəkənin şagirdlərin təhsil həyatına hansı mənfi və müsbət təsirləri var?

Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Əldə olunan tədqiqat nəticələri bu təsiri təsdiqləyir. Məsələn, ABŞ-ın Kolumbiya Universitetində aparılan bir araşdırmaya görə, orta məktəb şagirdləri arasında gündə 3 saatdan artıq sosial şəbəkə istifadə edənlərin təhsil göstəriciləri, bu platformalara heç daxil olmayan və ya çox məhdud istifadə edənlərlə müqayisədə 15-20% aşağı olur. Eyni zamanda, həmin qrupda test nəticələrinin qeyri-stabilliyi və motivasiya səviyyəsində dalğalanma halları müşahidə edilib. Azərbaycan reallığında bu təsir daha dərin ola bilər, çünki burada texnologiyanın təhsil üçün necə istifadə olunması ilə bağlı mədəni reflekslər formalaşmayıb.

Telefon istifadə edən şagirdlərin dərsdə diqqətini cəmləməsi daha çətin olur. Sosial şəbəkələrin algoritmik təbiəti (məsələn, TikTok, Instagram Reels və YouTube Shorts) beynin ani mükafatlandırma sisteminə təsir edir və öyrənməni deyil, sürətli, səthi və davamlı dəyişən vizual stimulları üstün tutur. Bu isə ardıcıl oxuma, mətnin təhlili və məntiqi düşünmə kimi tədrisin əsas bacarıqlarını zəiflədir. Tədrici və sistemli öyrənməyə qarşı dözümsüzlük formalaşır. Şagird dərsdə 40 dəqiqə müəllimin danışığını dinləməkdə çətinlik çəkir, lakin saatlarla videolara baxmağa davam edə bilir. Bu, yalnız davranış pozuntusu deyil, təhsil psixologiyası baxımından öyrənmənin zəruri şərtlərinin pozulmasıdır.

"Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 24-cü maddəsində açıq şəkildə qeyd olunur ki, təhsilalanın hüququ təlim-tərbiyə prosesində sağlam psixoloji və emosional mühitdə iştirak etməkdir. Sosial şəbəkələrin həddindən artıq istifadəsi bu hüququ pozur, çünki sosial müqayisə, kiberzorakılıq, zamanın idarə olunmaması və yuxu rejiminin pozulması nəticəsində uşaqların psixoloji rifahı zəifləyir. Psixoloji yük artdıqca isə öyrənməyə qarşı maraq və nəticə azalır.

Müsbət tərəfi yalnız bir halda ola bilər: əgər sosial şəbəkələr pedaqoji məqsədlərlə — təlim videoları, elmi populyar kontent və təhsil kampaniyalarının yayılması üçün istifadə olunursa. Bəzi inkişaf etmiş ölkələrdə (məsələn, Finlandiya, Sinqapur və Kanada) bu platformalar nəzarət altında, tədrisə dəstək vasitəsi kimi istifadə olunur. Lakin bu, yalnız o zaman effektiv olur ki, müəllimlər və valideynlər bu istifadəni izləyir, yönləndirir və öyrədici məzmunla məhdudlaşdırır. Azərbaycanda isə bu nəzarət ya çox zəifdir, ya da ümumiyyətlə yoxdur. TikTok-da saatlarla vaxt keçirən şagirdin oradan öyrəndiyi "informasiya" əksər hallarda təhrif olunmuş, manipulyativ və ya tamamilə mənasız məzmun olur. Bu, uşağın dəyərlər sisteminə, dünyagörüşünə və öyrənmə modelinə mənfi təsir göstərir.

Nəticə olaraq, sosial şəbəkələrdən aktiv istifadə edən, xüsusilə də gündəlik 2 saatdan çox zaman ayıran şagirdlərdə təhsil nəticələrinin zəifləməsi təkcə fərdi deyil, artıq ümumi sistem problemi səviyyəsindədir. Nə dəyişəcək sualının cavabı budur ki, bu meyl davam edərsə, gələcəkdə şagirdlər dərsə fiziki olaraq gəlsə belə, zehni iştirak zəif olacaq. Dərsdə diqqət saxlamaq, dərin mətnləri anlamaq, məntiqi nəticələr çıxarmaq bacarığı daha da zəifləyəcək. Nə dəyişməlidir sualının cavabı isə konkret və praktikdir: məktəblərdə rəqəmsal maarifləndirmə dərsləri keçirilməli, telefon istifadəsinə dair konkret daxili qaydalar tətbiq olunmalı, valideynlər bu sahədə maarifləndirilməli və sosial şəbəkələrin tədris üçün faydalı istifadəsi təşviq edilməlidir. Əks halda texnologiya uşağın alətinə çevrilmir, uşaq texnologiyanın alətinə çevrilir. Bu isə artıq təhsil deyil, tərbiyənin itirilməsi deməkdir".

Çiçək Sadatova

Telegramda izləyin