Qeyri-ixtisas fənləri tələbələrin inkişafına töhfə verir, yoxsa onları yükləyir? - AÇIQLAMA

Son illərdə universitet proqramlarında tələbələrin ixtisasla birbaşa əlaqəsi olmayan, lakin ümumi bilik və bacarıqlarını artırmaq məqsədi daşıyan qeyri-ixtisas fənlərinin sayı artmaqdadır. Bu fənlər tələbələrə geniş dünyagörüşü qazandırmaq, analitik və tənqidi düşünmə qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək üçün nəzərdə tutulsa da, bəzən onların yüklənməsinə və əsas ixtisas dərslərinə kifayət qədər vaxt ayıra bilməməsinə səbəb olur. Bəs, universitet proqramlarında qeyri-ixtisas fənlərinin çoxluğu tələbələrin inkişafına müsbət təsir göstərirmi, yoxsa bu, onların əsas ixtisas üzrə dərin bilik əldə etməsini çətinləşdirir?

Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a təhsil eksperti Kamran Əsədov danışıb.

O, açıqlamasında qeyd edib ki, universitet proqramlarında qeyri-ixtisas fənlərinin artması ali təhsilin məzmun və struktur baxımından yeniləşməsi, kompetensiya əsaslı tədris modelinə keçidin nəticəsidir:

"Müasir təhsil sistemində məqsəd yalnız dar ixtisaslı mütəxəssis yetişdirmək deyil, həm də geniş dünyagörüşə, analitik düşünmə və sosial bacarıqlara malik, əmək bazarında çevik şəkildə uyğunlaşa bilən gənc formalaşdırmaqdır. Lakin bu dəyişikliklər praktik mərhələdə bəzən balanssız tətbiq olunur: ixtisasla birbaşa bağlı olmayan fənlərin çoxluğu tələbənin əsas sahə üzrə dərin bilik qazanmasını çətinləşdirir, tədris yükünü artırır və proqramın effektivliyini azaldır.

"Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə 2030-cu ilə qədər Dövlət Strategiyası"nda ali təhsilin məqsədi kimi qeyd edilir ki, təhsil sistemi "fərdin yaradıcı, analitik və tənqidi düşünmə qabiliyyətini formalaşdırmalı, onun həyat boyu öyrənmə bacarıqlarını inkişaf etdirməlidir." Bu yanaşma Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə apardığı struktur islahatlarda da öz əksini tapıb. Nazirlik universitetlərə "ümumi kompetensiya" fənlərini tədris planlarına daxil etməyi tövsiyə edib və nəticədə 2024-cü ilə olan məlumata görə, ölkə üzrə universitetlərin 70 faizində "Akademik yazı", "Kritik düşünmə", "İctimai kommunikasiya", "İnformasiya texnologiyalarına giriş", "Etika və ictimai məsuliyyət" kimi fənlər tətbiq olunub. Bu addımlar təhsilin müasir qlobal trendlərə uyğunlaşdırılması baxımından çox mühüm və müsbət nəticədir".

Təhsil eksperti onu da vurğuladı ki, qeyri-ixtisas fənlərinin həddindən artıq çoxluğu bəzən ixtisas dərinliyini zəiflədir:

"Hazırda bəzi universitetlərdə bakalavr pilləsinin ümumi 240 kredit yükünün təxminən 70–80 krediti ixtisasla birbaşa əlaqəsi olmayan fənlərə ayrılıb. Bu, 30–35 faiz göstərici deməkdir və mühəndislik, tibb, pedaqogika, informasiya texnologiyaları kimi sahələrdə ixtisas biliklərinin mənimsənilməsini çətinləşdirir. Dövlət İmtahan Mərkəzinin 2023-cü il hesabatında göstərilir ki, universitet məzunlarının yalnız 48 faizi öz ixtisası üzrə işləyir. Bu göstərici tələbələrin ixtisas biliklərinin praktik tətbiqindəki zəifliyi və proqramların real əmək bazarı ilə uyğunluğunun tam təmin olunmadığını sübut edir.

Qanunvericilik baxımından "Ali təhsil haqqında Qanun"un 7-ci maddəsində açıq şəkildə vurğulanır ki, "ali təhsil proqramları təhsilalanlara ixtisas üzrə dərin bilik və praktik bacarıqlar qazandırmaqla yanaşı, onların ümumi mədəni, mənəvi və sosial inkişafını da təmin etməlidir." Bu maddə göstərir ki, qeyri-ixtisas fənləri təhsilin vacib elementi kimi nəzərdə tutulur, lakin "ixtisas üzrə dərin bilik" tələbi prioritet saxlanılmalıdır. Deməli, məsələnin mahiyyəti fənlərin çoxluğunda deyil, balansın pozulmasındadır.

Dünya təcrübəsində bu balans peşəkarlıqla qorunur. ABŞ və Kanada universitetlərində "liberal arts education" modeli tətbiq olunur, burada ümumi təhsil fənləri proqramın 25 faizini təşkil edir, lakin bu fənlər ixtisasla əlaqələndirilir. Məsələn, mühəndis tələbələrə "İnnovasiya menecmenti" və ya "Ekoloji dizayn", hüquq tələbələrinə "Fəlsəfi təfəkkür" və ya "İctimai siyasət", müəllim hazırlığında olan tələbələrə isə "Təhsil psixologiyası" və "Dəyərlər və davranış" kimi kurslar təklif edilir. Bu, tələbəyə həm ixtisas, həm də həyat bacarıqları qazandırır. Almaniyada isə universitet proqramlarının yalnız 15–20 faizi ümumi təhsil blokuna ayrılır və tələbə bu fənlərin çoxunu özü seçir. Finlandiyada seçmə fənlər sistemi tətbiq olunur: tələbə öz maraqlarına və gələcək karyerasına uyğun modulları seçir və nəticədə yüklənmə yaranmır.

Azərbaycanda isə bəzi universitetlərdə bu fənlər çox vaxt eyni məzmunu təkrarlayan, ixtisasla əlaqəsi zəif olan kurslara çevrilir. Məsələn, eyni semestrdə həm "Ümumi psixologiya", həm "Şəxsiyyətin inkişafı", həm də "Sosial davranış" kimi oxşar məzmunlu fənlərin olması tələbəni əlavə yükləyir, amma dərin bilik qazandırmır. Bu vəziyyət "Ali təhsil haqqında Qanun"un 17-ci maddəsində təsbit edilmiş "təhsil proqramlarının optimallığı və məqsədyönlülüyü" prinsipinə ziddir".

Kamran Əsədov sözügedən fənlərin müsbət tərəflərini də qeyd edərək bildirib ki, bu fənlər tələbələrin tənqidi düşünmə, təqdimat, analitik analiz və sosial ünsiyyət bacarıqlarını artırır:

"Qlobal əmək bazarında bu bacarıqlara böyük tələbat var. Məsələn, Dünya İqtisadi Forumunun 2025-ci il "Future of Jobs" hesabatında göstərilir ki, işəgötürənlərin 76 faizi namizədlərdə "kritik düşünmə" və "problemlərin yaradıcı həlli" bacarıqlarını əsas meyar kimi qiymətləndirir. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə apardığı islahatlar – xüsusilə kompetensiya əsaslı kurikulumların tətbiqi – bu beynəlxalq tələblərə uyğun strateji yanaşmadır və yüksək qiymətləndirilməlidir.

Lakin dəyişməli olan məqam, bu fənlərin sayının deyil, keyfiyyətinin artırılması və məzmununun ixtisaslarla əlaqələndirilməsidir. Hər universitetdə ixtisas proqramları üzrə xüsusi fənn xəritələri hazırlanmalı, qeyri-ixtisas kursları həmin xəritəyə uyğun şəkildə inteqrasiya edilməlidir. Əks halda, tələbə nə ixtisası dərin öyrənə, nə də əlavə bilikləri effektiv istifadə edə bilir. Elm və Təhsil Nazirliyi artıq bu istiqamətdə mühüm addımlar atıb: 2025-ci ildən etibarən yeni akkreditasiya meyarlarına əsasən, universitet proqramlarının 20 faizdən çoxunun qeyri-ixtisas fənlərindən ibarət olması tədris keyfiyyətinə mənfi təsir amili kimi qiymətləndiriləcək. Bu qərar təhsilin keyfiyyətini və ixtisas yönümlülüyünü bərpa etməyə yönəlib və nazirliyin düzgün strateji yanaşmasının göstəricisidir.

Hesab edirəm ki, qeyri-ixtisas fənlərinin çoxluğu ali təhsilin keyfiyyətini müəyyən qədər zəiflədib, lakin doğru istiqamət götürülüb. Nazirliyin məqsədi təkcə ixtisaslı mütəxəssis yox, həm də düşünən və yaradan vətəndaş formalaşdırmaqdır. Əgər bu fənlərin məzmunu təkmilləşdirilərsə, ixtisasla inteqrasiya gücləndirilsə və balans qorunsa, Azərbaycan universitetləri həm peşəkar, həm də intellektual kapitalı yüksək olan məzunlar yetişdirəcək. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdəki siyasəti ali təhsil sisteminin keyfiyyətinin yüksəlməsinə, beynəlxalq standartlara yaxınlaşmasına və məzunların rəqabət qabiliyyətinin artmasına real zəmin yaradır".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin