"Məktəbdə qiymət qorxusunun aradan qaldırılması yalnız psixoloji rahatlıq deyil, həm də təhsilin keyfiyyətinin artması deməkdir" - AÇIQLAMA

Təhsil prosesində qiymətləndirmə şagirdin nailiyyətini ölçmək üçün deyil, onun inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün əsas mexanizmdir. Lakin uzun illərdir məktəblərdə formalaşan qiymət mərkəzli yanaşma nəticəsində şagirdlərdə öyrənməyə qarşı maraq tədricən azalıb, qiymət qorxusu isə artıb. Bu qorxu təhsilin keyfiyyətinə, psixoloji mühitə və sosial münasibətlərə birbaşa təsir göstərir

Azərbaycan məktəblərində şagirdlərin təxminən 67 faizində imtahan və qiymət nəticələrinə görə stress müşahidə olunur. Dövlət Psixoloji Xidmət Mərkəzinin 2023-cü il hesabatına əsasən, ibtidai sinif şagirdlərinin 40 faizi qiymət almamaqdan, 52 faizi isə "aşağı bal" səbəbilə valideyn reaksiyasından narahat olur. Bu, təhsilin əsas məqsədinin – öyrənmək mədəniyyətinin – qiymət qorxusuna qurban getdiyini göstərir.

Bəs görəsən şagirdlərin qiymət qorxusu onların tədris prosesinə necə təsir edir? Bu qorxunu azaltmaq üçün hansı alternativ qiymətləndirmə modelləri var?

Təhsil eksperti Kamran Əsədov bu barədə Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Təhsil haqqında" Qanunun 15.2-ci maddəsində qeyd olunur ki, təhsilalanların qiymətləndirilməsi onların bilik, bacarıq və kompetensiyalarının təlim nəticələrinə uyğunluğunu müəyyən etmək məqsədi daşıyır. Lakin praktikada qiymət çox zaman məqsəd yox, nəticənin yeganə ölçüsünə çevrilib. Nəticədə şagirdlər öyrənməkdən zövq almaq əvəzinə, səhv etməməyə çalışır, bu da yaradıcı təfəkkürün, tənqidi düşünmənin və təşəbbüskarlığın qarşısını alır. Elm və Təhsil Nazirliyi son illərdə bu tendensiyanı dəyişmək məqsədilə formativ qiymətləndirmə, rəy əsaslı geribildirim və layihə yönümlü qiymətləndirmə modellərini tədris sisteminə inteqrasiya edir. Bu, təkcə qiymət mexanizminin yenilənməsi deyil, bütövlükdə pedaqoji fəlsəfənin dəyişməsi deməkdir.

Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, bu yanaşma şagirdin inkişaf dinamikasını izləməyə, onun fərdi öyrənmə tempinə və qabiliyyətinə uyğun dəstək göstərməyə imkan yaradır. Formativ qiymətləndirmə zamanı müəllim yalnız nəticəni deyil, prosesin özünü – səyi, iştirakını, düşünmə tərzini və yaradıcılığını qiymətləndirir. Bu, "rəqəm yönümlü" deyil, "proses yönümlü" yanaşmadır və şagirdlərdə özünəinamın formalaşmasına, səhv etmə qorxusunun azalmasına səbəb olur. Əmək Məcəlləsinin 79-cu maddəsində işçinin fəaliyyətinə dair ədalətli qiymətləndirmə prinsipi qeyd olunur. Təhsil sistemi də eyni prinsipi əsas tutaraq, qiymətləndirməni cəza yox, inkişaf vasitəsinə çevirməlidir.

Mənfi tərəf isə hazırkı tədris mühitinin hələ də köhnə psixoloji model üzərində qurulmasıdır. Bəzi müəllimlər və valideynlər üçün qiymət hələ də bilik göstəricisindən çox sosial status ifadəsidir. Bu yanaşma dəyişmədikcə, yeni qiymətləndirmə sistemlərinin tətbiqi tam effektiv nəticə vermir. UNESCO-nun "Global Education Monitoring Report 2023" hesabatına görə, qiymət qorxusunun azaldılması məqsədilə tətbiq edilən alternativ qiymətləndirmə metodları (özünüqiymətləndirmə, qarşılıqlı qiymətləndirmə, portfel metodu və layihə əsaslı öyrənmə) tətbiq olunan məktəblərdə şagirdlərin təlim motivasiyası 38 faiz, sinifdaxili əməkdaşlıq səviyyəsi isə 42 faiz artıb.

Dünya təcrübəsində ən uğurlu modellərdən biri Finlandiya və Estoniyada tətbiq olunan "rəqsiz rəy" sistemidir. Finlandiyada şagirdlər 5-ci sinfə qədər rəsmi qiymət almır, hər fənn üzrə müəllim tərəfindən inkişaf göstəriciləri və tövsiyələrlə yazılı geribildirim verilir. ABŞ və Kanadada "feedback-based learning" modeli geniş yayılıb, burada qiymət yalnız yekun nəticədə tətbiq olunur, ilin 80 faizi isə şagirdin irəliləyiş rəyinə əsaslanır. Azərbaycanda bu təcrübənin mərhələli tətbiqi artıq bəzi pilot məktəblərdə müşahidə olunur. Xüsusilə STEAM təlimi və layihə əsaslı fənlərdə şagirdlərə ədədi qiymət deyil, "inkişafda", "mükəmməl", "davam etdirilməlidir" kimi təsnifatlar verilir. Bu, Elm və Təhsil Nazirliyinin qiymətləndirmə sistemini beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaq istiqamətində həyata keçirdiyi islahatların mühüm göstəricisidir.

Bu yanaşmanın nəticəsində təhsil prosesi psixoloji cəhətdən daha sağlam, yaradıcı və az stressli olur. Şagirdlər müəllimin qarşısında deyil, öz inkişaf göstəriciləri qarşısında məsuliyyət hiss edirlər. Bununla belə, qiymətləndirmə mədəniyyətinin dəyişməsi üçün həm müəllim hazırlığı, həm də valideyn maarifləndirilməsi mühüm rol oynayır. 2024-cü ildə Elm və Təhsil Nazirliyinin "Qiymətləndirmə Mədəniyyəti və Geribildirim" layihəsi çərçivəsində 3 mindən çox müəllim formativ qiymətləndirmə üzrə təlim keçib. Bu, tədrisin təkcə nəticəyə deyil, öyrənmə prosesinə yönəlməsi baxımından çox müsbət göstəricidir.

Hesab edirəm ki, qiymət qorxusunun aradan qaldırılması yalnız psixoloji rahatlıq deyil, həm də öyrənmənin keyfiyyətinin artması deməkdir. Alternativ qiymətləndirmə modellərinin geniş tətbiqi şagirdlərdə öyrənməyə marağı, müstəqil düşünmə və özünüifadə bacarığını gücləndirəcək. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə həyata keçirdiyi islahatlar — formativ qiymətləndirmənin tətbiqi, rəy əsaslı geribildirim sisteminin yaradılması, müəllimlərin qiymətləndirmə metodologiyası üzrə təlimi — təhsilin humanist, psixoloji və pedaqoji əsaslarını möhkəmləndirən çox mühüm addımlardır. Bu dəyişiklik nəticəsində məktəbdə öyrənmənin məqsədi qiymət deyil, bilik olacaq, şagirdin qorxusu yox, marağı artacaq, və ən əsası, təhsil sistemi rəqəmlərlə deyil, inkişafla ölçüləcək".

Telegramda izləyin