Həyatımızın ən böyük itkisi - İnsana vaxt ayırmaq...

Bir vaxtlar toy evindən gələn səs bütün məhəlləyə yayılardı. Qapılar açıq qalardı, süfrəyə kimin oturacağının hesabı aparılmazdı. Kimsə qohum idi, kimsə qonşu, kimsə uzaqdan gəlmiş tanış... Fərqi yox idi. Toy bir evin yox, hamının sevinci sayılırdı. Yas düşəndə isə başqa bir mənzərə yaranardı: həyətə ayaq basan hər kəs səsini alçaldar, evdəki ağrını öz ağrısı kimi daşıyardı. O vaxt insanın dərdinə "başsağlığı verirəm" deyib uzaqlaşmaq kifayət etmirdi. Yanında dayanmaq lazım idi. Hətta qonşular 7 gün televizor yandırmazdı ki, eyibdir, qonşuda yas düşüb.

İndi isə çox şey dəyişib. Hətta bəzən elə dəyişib ki, dünən bizə təbii görünən bir mənzərəni bu gün xatırlamaq üçün yaddaşımızı zorlamalı oluruq.

Nənənin sandığı da bunun ən səssiz şahidlərindən biridir. O sandıqda bəzən bir gəlin yaylığı, saralmış məktub, köhnə təsbeh, cehizdən qalan parça, babadan yadigar saat olardı. Əşyanın maddi qiyməti bəlkə də yox idi. Amma onun bir ailənin tarixini danışan dili vardı. Uşaq həmin əşyanın kimdən qaldığını soruşar, böyüklər danışar, bir ad başqa ada, bir hadisə başqa hadisəyə bağlanardı. Beləcə ailənin keçmişi kitabdan deyil, canlı söhbətdən öyrənilərdi.
İndi həmin söhbətlərin yerini çox vaxt ekranlar tutub.

Bir ailənin üç nəsli eyni otaqda oturur, amma hərəsinin əlində başqa bir dünya var. Biri telefona baxır, biri televizora, biri sosial şəbəkədə nəyinsə ardınca gedir. Eyni evin içində yaşayan insanlar bəzən bir-birindən xəbərsizdir. Ən acınacaqlısı isə budur ki, uşaqlar nənəsinin sandığında nə olduğunu bilmədiyi kimi, nənəsinin uşaqlığının necə keçdiyini də bilmir.

Biz bəzən "zaman dəyişib" deyib məsələni asanlıqla bağlayırıq. Xeyr, təkcə zaman dəyişməyib. Bizim münasibətlərimiz dəyişib. İnsanların bir-birinə ayırdığı vaxt azalıb, məhəllənin yerini bina, həyətin yerini mənzil, canlı söhbətin yerini mesaj alıb. Əvvəllər bir xəbər üçün qonşunun qapısını döyərdik, indi bir neçə saniyəyə yüz adama mesaj göndəririk. Əlaqə artıb, yaxınlıq isə həmişə artmayıb.

Toylarımızda bunu daha aydın görmək mümkündür.

Vaxtilə toyun gözəlliyi gəlinin hansı salona girdiyi ilə deyil, hansı evə gəlin getdiyi ilə ölçülərdi. Elçilik bir formal görüş deyildi, iki ailənin tanışlığı idi. Xına gecəsi qadınların yaddaşını, mahnılarını, arzularını yaşadan bir məclis idi. Böyüyün xeyir-duası sadəcə ritual yox, ailənin qarşısında verilən mənəvi məsuliyyət idi.

İndi isə bəzən toyun özündən çox onun görüntüsü hazırlanır. Gəlinlikdən dekorasiyaya, fotoqrafdan sosial şəbəkə paylaşımına qədər hər şey nümayişə hesablanır. İnsanlar bir günün necə xatırlanacağından çox, həmin günün başqalarına necə görünəcəyini düşünürlər.

Ən ağrılısı isə budur: bəzən ailə qurmağa hazır olmayan insanlar toy etməyə hazır olmaq üçün illərlə borc ödəyirlər.

Biz buna ənənə deyirik... Yeni yaranan əndirbadi ənənə... Hardan bu adətləri öyrəndik, mənimsədik, həyatımıza daxil etdik, heç kim bilmir.
Halbuki borc, nümayiş və sosial yarış milli dəyər deyil. Ənənənin adı ilə israfı müdafiə etmək ənənənin özünə hörmətsizlikdir. Toy ailənin başlanğıcıdırsa, o başlanğıc niyə maddi sıxıntı ilə qoyulmalıdır?

Amma sadələşdirmək başqa şeydir, mənanı itirmək başqa.

Toyun üç gün yox, üç saat davam etməsində faciə yoxdur. Faciə odur ki, üç saatlıq mərasimdən sonra üç illik ailə məsuliyyətinə hazır olmayan insanlar qalır.
Yaslarda da eyni ağrılı dəyişiklik görünür.

Əvvəllər yas evində ən qiymətli şey yemək-içmək deyildi. Əsas olan insanın yanında olmaq idi. Qapıdan içəri girən adam bəzən bir kəlmə də danışmazdı. Sadəcə oturardı. Çünki bəzi ağrılara söz çatmır. İnsanın yanında susmaq da təsəllidir.

İndi isə texnologiya məsafəni qısaldıb, amma bəzən insanı insandan uzaqlaşdırıb. Başsağlığı mesajı göndəririk, bir neçə saniyə sonra başqa işimizin ardınca gedirik. Mərhumun fotosunu paylaşır, altına bir neçə cümlə yazırıq və düşünürük ki, vəzifəmizi yerinə yetirdik.

Amma ölüm qarşısında "online" olmaqla insanın yanında olmaq eyni şey deyil.
Əlbəttə, həyatın şərtləri dəyişib. Hamının əvvəlki kimi günlərlə yas evində qalması, toyun günlərlə davam etməsi mümkün deyil. Buna qayıtmaq da lazım deyil. Keçmişi muzey eksponatına çevirmək milli dəyəri qorumaq demək deyil.

Əsl məsələ budur: biz dəyişən həyatın içində dəyişməməli olan nəyi qoruya bilirik?

Böyük insanın xeyir-duasını.

Qonağın qədrini.

Qonşunun dərdinə biganə qalmamağı.

Toyda sevincin yalnız bir ailəyə aid olmadığını bilməyi.

Yasda kədəri bölüşməyi.

Uşağa ailəsinin kimlərdən gəldiyini danışmağı.

Nənənin sandığındakı köhnə bir əşyanın niyə qorunduğunu anlatmağı.

Bunlar itəndə sadəcə bir mərasim forması dəyişmir. Bir xalqın davranış yaddaşından parçalar qopur.

Biz çox şeyi sürətlə yeniləyirik. Telefonlarımızı, avtomobillərimizi, evlərimizi, geyimimizi, hətta danışıq tərzimizi. Amma insanın mənəvi yaddaşını yeniləmək olmur. O ya ötürülür, ya da itir.

Bəlkə də bu gün ən böyük təhlükə budur: uşaqlarımız gələcəyin bütün texnologiyalarını biləcəklər, amma öz ailələrinin dünənini bilməyəcəklər.

Nənəsinin sandığındakı yaylığın kimə aid olduğunu bilməyən, babasının hansı arzuyla yaşadığını eşitməyən, atasının uşaqlıq xatirələrinə vaxt ayırmayan bir nəsil texnoloji baxımdan çox müasir ola bilər. Amma mənəvi baxımdan köksüz qalmaq təhlükəsi var.

Köksüz ağacın isə budaqları nə qədər gur olsa da, ilk güclü küləkdə sınağa çəkilir.

Ona görə keçmişə qayıtmağa yox, keçmişin içindən bizi biz edən dəyərləri götürüb gələcəyə aparmağa ehtiyac var.

Toylarımız dəyişsin. Yaslarımız sadələşsin. Məclislərimiz daha ölçülü olsun. İsraf azalsın. Gənclər borca salınmasın. İnsanlar müasir həyatın imkanlarından yararlansın.

Amma bir şeyi itirməyək: insanın insan üçün vaxt ayırmasını.

Çünki bir gün nə bahalı toy dekorasiyasını, nə sosial şəbəkədəki paylaşımı, nə də mərasimin neçə saat davam etdiyini xatırlayacağıq.

Xatırlayacağımız şey tamam başqadır:

Toyumuzda kim bizimlə ürəkdən sevindi?

Yasımızda kim səssizcə yanımızda oturdu?

Nənəmizin sandığından bizə nə qaldı?

Və biz özümüzdən sonrakılara nə qoyub getdik?

Əgər bu suallara cavabımız varsa, deməli, ənənə hələ ölməyib.

Yox, əgər sandıqlar boşalır, süfrələr böyüyür, telefonlar ağıllanır, amma insanlar bir-birinə yadlaşırsa, onda itirdiyimiz sadəcə köhnə adətlər deyil.

Lalə Məmmədova

Telegramda izləyin