Kəlağayı milli kimliyimizin güzgüsü: qədim sənətin qorunması, inkişafı və gələcək nəsillərə ötürülməsi

Azərbaycanın milli-mədəni irsi xalqımızın tarixi yaddaşını, mənəvi dünyasını və əsrlər boyu formalaşmış həyat tərzini özündə əks etdirən zəngin sərvətdir. Bu irsin ən səciyyəvi nümunələrindən biri olan kəlağayı isə sadəcə ənənəvi qadın baş örtüyü deyil, Azərbaycan xalqının sənətkarlıq bacarığının, estetik düşüncəsinin, milli özünüdərkinin və mədəni davamlılığının rəmzidir. Müasir dünyada qloballaşma, istehlak mədəniyyətinin genişlənməsi və ənənəvi sənət sahələrinin yeni çağırışlarla üzləşməsi fonunda kəlağayının qorunması artıq yalnız mədəniyyət məsələsi deyil. Bu, milli kimliyin yaşadılması, yerli istehsal ənənələrinin inkişaf etdirilməsi və Azərbaycanın mədəni irsinin beynəlxalq miqyasda tanıdılması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Kəlağayının dəyərini anlamaq üçün ona yalnız geyim elementi kimi yanaşmaq kifayət deyil. Onun tarixi, hazırlanma texnologiyası, naxışları, rəngləri və xalqın gündəlik həyatında tutduğu yer birlikdə qiymətləndirilməlidir. Çünki kəlağayı Azərbaycan cəmiyyətinin müxtəlif dövrlərdə formalaşmış zövqünü, sənətə münasibətini və ənənələrini özündə birləşdirir. İpək parçanın hazırlanmasından onun boyanmasına, ağac qəliblər vasitəsilə naxışlanmasından son görünüşünün əldə edilməsinə qədər keçilən yol əsrlər ərzində formalaşmış bilik və təcrübənin nəticəsidir. Bu prosesdə yalnız texniki bacarıq deyil, həm də yüksək estetik zövq və yaradıcılıq mühüm rol oynayır.

Azərbaycanın ənənəvi sənətkarlıq tarixində ipəkçilik xüsusi yer tutub. Ölkəmizin əlverişli coğrafi mövqeyi, qədim ticarət əlaqələri və sənətkarlıq mərkəzlərinin inkişafı ipək istehsalının genişlənməsinə şərait yaradıb. Şəki və Basqal kəlağayı sənəti ilə bağlı ən tanınmış mərkəzlər sırasındadır. Xüsusilə Basqalın kəlağayı ənənələri Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin zənginliyini nümayiş etdirir. Bu sənətin nəsildən-nəslə ötürülməsi isə xalqımızın öz mədəni sərvətlərini qorumaq qabiliyyətinin göstəricisidir.

Kəlağayının bədii xüsusiyyətləri onun milli kimliyimizin ifadəsi kimi əhəmiyyətini daha da artırır. Parça üzərində işlənən buta və digər ornamentlər Azərbaycan xalq sənətinin xarakterik elementlərindəndir. Rənglərin uyğunluğu, naxışların yerləşdirilməsi və qəliblərin incə işlənməsi hər bir nümunəyə özünəməxsus görünüş verir. Bu xüsusiyyətlər kəlağayını adi istehlak məhsulundan fərqləndirərək onu mədəni məna daşıyan sənət əsərinə çevirir. Burada ustanın peşəkarlığı ilə yanaşı, xalqın tarixən formalaşmış gözəllik anlayışı da öz ifadəsini tapır.

Kəlağayı Azərbaycan qadınının ənənəvi geyim mədəniyyətində mühüm yer tutub. Müxtəlif bölgələrdə onun istifadə formaları, rəng seçimi və bağlanma üsulları fərqlənib. Kəlağayı gündəlik həyatda, toy mərasimlərində və başqa ictimai-mədəni tədbirlərdə istifadə olunaraq xalqın adət-ənənələri ilə sıx əlaqə yaradıb. Nəsillər arasında ötürülən bu ənənə ailə yaddaşının qorunmasına da xidmət edib. Beləliklə, kəlağayı yalnız zahiri görünüşü tamamlayan geyim deyil, həm də mədəni davamlılığın, ailə ənənələrinin və mənəvi bağlılığın ifadəsi olub.

Bu sənətin beynəlxalq səviyyədə tanınması Azərbaycanın mədəni irsinin qorunması baxımından mühüm mərhələdir. 2014-cü ildə "Kəlağayı simvolizmi və ənənəvi sənəti" UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu qərar kəlağayı sənətinin bəşəri mədəni müxtəlifliyə verdiyi töhfənin beynəlxalq səviyyədə tanınmasını göstərir. Eyni zamanda, Azərbaycan üçün milli irsin qorunması və dünyaya təqdim edilməsi istiqamətində əlavə imkanlar yaradır.

Lakin beynəlxalq səviyyədə tanınma öz-özlüyündə ənənəvi sənətin gələcəyini təmin etmir. İrsin davamlılığı onun gündəlik həyatda yaşadılmasından, ustaların fəaliyyətinin davam etməsindən və yeni nəsillərin bu sənətə maraq göstərməsindən asılıdır. Əgər kəlağayı yalnız sərgilərdə, muzeylərdə və rəsmi tədbirlərdə nümayiş etdirilən tarixi nümunəyə çevrilərsə, onun cəmiyyətlə canlı əlaqəsi zəifləyə bilər. Buna görə də əsas vəzifə ənənənin tarixi mahiyyətini qorumaqla onu müasir həyatın tələblərinə uyğun şəkildə inkişaf etdirməkdir.

Bu baxımdan milli mədəniyyət siyasətinin qarşısında bir neçə mühüm istiqamət dayanır. İlk növbədə, kəlağayı sənətinin istehsal ənənələri və texnologiyaları sənədləşdirilməli, ustaların bilikləri sistemli şəkildə qorunmalıdır. Təcrübəli sənətkarların gənclərlə birgə işləməsi, peşə təlimlərinin təşkili və ənənəvi istehsal üsullarının öyrədilməsi sənətin gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynaya bilər. Çünki qeyri-maddi mədəni irs yalnız hazır məhsuldan ibarət deyil; onu yaşadan əsas amil insan biliyi, təcrübəsi və yaradıcılığıdır.
Digər mühüm məsələ kəlağayı istehsalının iqtisadi cəhətdən davamlılığının təmin edilməsidir. Ənənəvi sənətkarlıq sahəsinin yaşaması üçün ustaların əməyi gəlir gətirməli, məhsullara tələbat formalaşmalı və istehsalçılar bazara çıxış imkanlarına malik olmalıdırlar. Əks halda, sənətin qorunması yalnız ayrı-ayrı şəxslərin şəxsi təşəbbüsündən asılı vəziyyətə düşə bilər. Bu səbəbdən yerli sənətkarların təşviqi, kiçik istehsal müəssisələrinin inkişafı, peşəkar dizaynerlərlə əməkdaşlıq və milli məhsulların satış imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir.

Kəlağayının müasir dəb sənayesinə inteqrasiyası da ənənənin yaşadılması üçün əhəmiyyətli vasitədir. Ənənəvi naxışların müasir geyim və aksessuarlarda tətbiqi, yeni rəng və dizayn həllərinin hazırlanması kəlağayını gənclər üçün daha cəlbedici edə bilər. Bununla belə, yeniliklər zamanı sənətin tarixi xüsusiyyətləri və ənənəvi hazırlanma üsulları nəzərə alınmalıdır. Müasirlik milli irsin mahiyyətini aradan qaldırmamalı, əksinə, onun ifadə imkanlarını genişləndirməlidir. Ənənə ilə yenilik arasında düzgün tarazlığın yaradılması kəlağayının həm mədəni, həm də iqtisadi dəyərini artırmağa imkan verər.

Milli irsin qorunmasında təhsil sisteminin rolu da xüsusi qeyd edilməlidir. Uşaqlar və gənclər milli geyimlərimizi, xalq sənətimizi və mədəniyyət tariximizi nə qədər dərindən tanısalar, bu dəyərlərə sahib çıxmaq ehtimalları da bir o qədər artar. Təhsil müəssisələrində kəlağayıya həsr olunan maarifləndirici tədbirlərin, sərgilərin və ustad dərslərinin təşkili milli irsə marağın gücləndirilməsinə xidmət edə bilər. Gənclərin sənətkarlarla birbaşa ünsiyyəti isə ənənəvi biliklərin yalnız nəzəri məlumat kimi deyil, canlı təcrübə şəklində mənimsənilməsinə şərait yaradar.

Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyalar da milli mədəniyyətin təbliği üçün geniş imkanlar açır. Kəlağayı ustalarının fəaliyyəti haqqında sənədli filmlərin hazırlanması, ənənəvi naxışların elektron arxivlərinin yaradılması, istehsal prosesinin foto və video materiallarla qeydə alınması bu sənətin gələcək üçün qorunmasına kömək edə bilər. Eyni zamanda, rəqəmsal platformalarda Azərbaycan kəlağayısının tarixi və bədii xüsusiyyətləri barədə məlumatların müxtəlif dillərdə təqdim olunması onun beynəlxalq auditoriyaya çatdırılmasını asanlaşdırar.

Kəlağayının inkişafı turizm sahəsi ilə də əlaqələndirilə bilər. Şəki və Basqal kimi sənətkarlıq ənənələri ilə tanınan məkanlarda kəlağayı istehsalı ilə bağlı emalatxanaların, ustad dərslərinin və mədəni marşrutların təşkili turistlərə Azərbaycanın ənənəvi sənətini yaxından tanımaq imkanı verər. Bu cür təşəbbüslər həm yerli iqtisadiyyata töhfə verə, həm də sənətkarların fəaliyyətini dəstəkləyə bilər. Kəlağayının milli suvenir kimi təqdim olunması isə Azərbaycanın mədəni obrazının beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xidmət edər.
Bununla yanaşı, milli irsin kommersiyalaşdırılması zamanı keyfiyyət və mənşə məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Ənənəvi sənət nümunəsi kimi təqdim edilən məhsulun hazırlanma üsulu, materialı və istehsalçısı barədə düzgün məlumatın verilməsi istehlakçı etimadını artırar. Ənənəvi sənətkarlıqla sənaye üsulu ilə istehsal edilən məhsullar arasındakı fərqin aydın göstərilməsi həm sənətkarların hüquqlarının, həm də kəlağayının nüfuzunun qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.

Kəlağayının qorunması məsələsi daha geniş mənada milli kimlik və mədəni suverenlik anlayışları ilə bağlıdır. Hər bir xalqın özünəməxsusluğu yalnız dövlət rəmzləri və tarixi hadisələrlə deyil, həm də onun dili, musiqisi, geyimi, sənətkarlığı və gündəlik həyatda yaşatdığı ənənələrlə müəyyən olunur. Qloballaşma şəraitində mədəni əlaqələrin genişlənməsi müsbət imkanlar yaratsa da, milli xüsusiyyətlərin arxa plana keçməsi riskini də meydana çıxarır. Belə bir şəraitdə öz mədəni irsini qorumaq və onu müasir həyatla uzlaşdırmaq cəmiyyətin mənəvi dayanıqlığının vacib şərtlərindən biridir.

Azərbaycanın kəlağayı ənənəsi bu baxımdan həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq məkanda mühüm mədəni resursdur. Onun təbliği milli mədəniyyətimizin zənginliyini göstərməklə yanaşı, Azərbaycanın fərqli mədəniyyətlərə açıq, öz tarixi irsinə bağlı ölkə kimi tanıdılmasına da töhfə verə bilər. Kəlağayının beynəlxalq sərgilərdə nümayiş etdirilməsi, mədəniyyət tədbirlərində təqdim olunması və xarici yaradıcı mühitlərlə əməkdaşlıq çərçivəsində öyrənilməsi mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Nəticə etibarilə, kəlağayı keçmişdən qalan sadəcə gözəl bir geyim elementi deyil. O, Azərbaycan xalqının tarixini, sənətkarlıq təcrübəsini, qadın mədəniyyətini və milli zövqünü özündə birləşdirən canlı irs nümunəsidir. Bu irsin gələcəyi yalnız onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasından deyil, həm də ustaların fəaliyyətinin davamlılığından, gənc nəslin marağından, yerli istehsalın inkişafından və cəmiyyətin ona göstərdiyi diqqətdən asılıdır.

Kəlağayını qorumaq milli yaddaşı qorumaq, ənənəvi sənətkarlığı yaşatmaq və gələcək nəsillərə öz köklərini tanımaq imkanı vermək deməkdir. Bu məqsədə nail olmaq üçün mədəniyyət, təhsil, iqtisadiyyat və turizm sahələrində həyata keçirilən təşəbbüslər bir-birini tamamlamalıdır. Yalnız bu halda kəlağayı muzeylərdə qorunan tarixi nümunə olaraq qalmayacaq, müasir Azərbaycan həyatında öz yerini qoruyub saxlayan, milli kimliyimizi dünyaya tanıdan və gələcək nəsillərə ötürülən dəyərə çevriləcək.

Tamam Cəfərova
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin