BU GÜNÜN "ÖLÜLƏR"İ KİMLƏRDİR?

Bu gün Azərbaycanda mövcud olan dünyəvi təhsil modelinin tarixi və ideya əsasları da bir əsrdən artıq müddətdə maarifçi ziyalılarımızın apardığı mübarizə ilə sıx bağlıdır. Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Məhəmməd Hadi, Ömər Faiq Nemanzadə, Əli bəy Hüseynzadə və digər görkəmli mütəfəkkir və ədiblərimizin zəngin ədəbi-publisistik irsi cəmiyyətin maariflənməsinə, müasir təfəkkürün və dünyəvi təhsil ideyalarının yayılmasına mühüm töhfələr verib. Onların irsi bu gün də təhsilin mahiyyəti və cəmiyyətin gələcəyi haqqında düşünərkən mühüm mənəvi və intellektual qaynaqdır.

Mən kiməm?

Mən kiməm?

Mən bu şəhərin ən gənc qocasıyam...

"Mən dağların daşıyam,

Küçələrin tozuyam,

Kolların kosuyam,

Ağacların ruhuyam.

Mən bu dünyada heç kiməm!"

İnsan dünyaya göz açdığı gündən etibarən öyrənməyə, anlamağa və həqiqəti axtarmağa çalışır. Bəzən bu axtarış onu işıqlı gələcəyə aparır, bəzən isə yanlış inancların, xurafatın və cəhalətin qaranlığında saxlayır. Cəmiyyətin inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən biri də məhz insanın düşünmək, sual vermək və öz qərarlarını şüurlu şəkildə qəbul etmək bacarığıdır. Dünyəvi təhsil bu bacarıqları formalaşdıran ən mühüm vasitələrdən biri olduğu halda, dini fanatizm insanın düşüncə azadlığını məhdudlaşdıran ciddi maneəyə çevrilə bilər.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsəri bu məsələləri dərindən anlamaq üçün bu gün də öz aktuallığını qoruyan qiymətli ədəbi nümunədir. Əsərdə müəllif yalnız müəyyən bir dövrün insanlarını deyil, həqiqəti görməkdən qorxan və öz yanlışlarını başqalarının sözləri ilə əsaslandıran cəmiyyəti tənqid edir.

Dünyəvi təhsil - düşünən insanın təməli
Dünyəvi təhsil insanı yalnız oxumaq, yazmaq və peşə sahibi olmaq üçün hazırlamır. O, insana hadisələri təhlil etməyi, faktları müqayisə etməyi, suallar verməyi və həqiqəti yanlış məlumatlardan ayırmağı öyrədir. Təhsilli insan hər deyilənə inanmaq əvəzinə, deyilənlərin nə dərəcədə əsaslı olduğunu araşdırmağa çalışır. O, öz fikrini formalaşdırır, başqalarının hüquqlarına hörmət edir və cəmiyyətdə baş verən hadisələrə məsuliyyətlə yanaşır.
Lakin təhsilin əhəmiyyəti yalnız bilik əldə etməklə məhdudlaşmır. Əsl təhsil insana mənəvi məsuliyyət də aşılamalıdır. Çünki savadlı olmaqla müdrik olmaq eyni şey deyil.
Dünyəvi təhsilin əsas məqsədi insanı hər cür inancdan uzaqlaşdırmaq deyil, onu sərbəst düşünə bilən, elmi biliklərə əsaslanan və fərqli fikirlərə hörmət edən şəxsiyyət kimi yetişdirməkdir. İnsan həm dini inanclara sahib ola, həm də müasir elmin nailiyyətlərini qəbul edə bilər. Əsas məsələ inancın zorakılığa, ayrı-seçkiliyə və başqalarının hüquqlarının pozulmasına bəraət qazandırmaq üçün istifadə edilməməsidir.

Dini fanatizm - inancın cəhalətə çevrildiyi məqam

Din bir çox insan üçün mənəvi dayaq, ümid və əxlaqi dəyərlər mənbəyidir. Buna görə də dini inancı bütövlükdə fanatizmlə eyniləşdirmək düzgün deyil. Problem insanın inanmasında deyil, inancını sorğulanmaz hakimiyyətə çevirməsində, başqalarını öz düşüncəsinə tabe etdirmək istəyində və fərqli fikirlərə dözümsüz yanaşmasındadır.
Cəhalət yalnız savadsızlıqdan yaranmır. Bəzən insan oxuyub-yaza bilir, müəyyən biliklərə sahib olur, amma düşüncəsini başqalarının təsirindən azad edə bilmir. O, həqiqəti görsə belə, öz maraqlarına zidd olduğu üçün onu qəbul etmək istəmir. Beləliklə, cəhalət təkcə bilik çatışmazlığı deyil, həm də düşünməkdən imtina etmək, yanlışını etiraf etməmək və mənəvi məsuliyyətdən qaçmaqdır.

Ən təhlükəli məqamlardan biri də dini nüfuzun şəxsi maraqlar naminə istismar edilməsidir. İnsanların inamından istifadə edərək onların qorxularını idarə etmək, maddi və mənəvi baxımdan onları özündən asılı vəziyyətə salmaq, xüsusilə də uşaqları və qadınları bu təsir altında əzaba məhkum etmək heç bir mənəvi dəyərlə əsaslandırıla bilməz.

"Ölülər" əsəri: Həqiqəti görmək istəməyən cəmiyyət

Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsərində Şeyx Nəsrullah obrazı insanların dini inancından və mövhumatından istifadə edən şəxsin simvoluna çevrilir. Onun ətrafına toplaşan insanlar möcüzələrə inanır, qeyri-adi vədlər qarşısında düşünmək qabiliyyətini itirir, başqalarının sözlərini həqiqət kimi qəbul edirlər. Müəllif bu mənzərə vasitəsilə insanı kor-koranə itaətə aparan düşüncə tərzini ifşa edir.

Əsərin ən təsirli məqamlarından biri Kefli İsgəndərin cəmiyyət qarşısında söylədiyi monoloqdur. O, insanları öz vicdanları ilə üz-üzə qoyur, onların zahiri dindarlığı ilə həqiqi davranışları arasındakı ziddiyyəti açıb göstərir. İsgəndər camaata üz tutaraq deyir ki, gələcək nəsillər onların adını "Ölülər" qoyacaq.
Bu sözlər sadəcə təhqir deyil, dərin ictimai və mənəvi ittihamdır. Çünki burada söhbət fiziki ölümdən yox, insanın mənəvi cəhətdən ölməsindən gedir. Düşünmək qabiliyyətini itirən, haqsızlıq qarşısında susan, öz mənfəətini başqasının həyatından üstün tutan insan zahirən yaşasa da, daxilən azadlığını itirir.
İsgəndərin ən böyük fərqi onun digərlərindən daha çox bilik sahibi olması deyil, cəmiyyətin görmək istəmədiyi həqiqətləri görməsi və söyləməsidir. O, insanların özlərini necə aldatdıqlarını anlayır. Camaat isə öz əməllərinə baxmaq əvəzinə, onları gizlətməyə çalışır.

Monoloqun ən sarsıdıcı tərəflərindən biri İsgəndərin özünü də ideal insan kimi təqdim etməməsidir. O, öz zəifliklərini etiraf edir, hətta əlindəki araq şüşəsini göstərərək öz gücsüzlüyünü dilə gətirir. Bununla müəllif mühüm bir həqiqəti vurğulayır: cəmiyyətin qüsurlarını görmək hələ həmin qüsurlardan tamamilə azad olmaq demək deyil. İsgəndər həqiqəti anlayır, amma onu dəyişdirmək üçün kifayət qədər güclü deyil.

Bu günün "Ölülər"i kimlərdir?

"Ölülər" əsərinin yüz ildən artıq zaman keçməsinə baxmayaraq, oxucunu düşündürməsi təsadüfi deyil. Çünki əsərdə qaldırılan problemlər yalnız keçmişə aid deyil.
Bu gün informasiya texnologiyalarının inkişafı insanların bilik əldə etmək imkanlarını xeyli artırıb. Bir neçə saniyə ərzində elmi mənbələrə, müxtəlif fikirlərə və geniş məlumat bazalarına çatmaq mümkündür. Lakin məlumatın çoxluğu avtomatik olaraq düşüncənin inkişafı demək deyil. İnsan doğru ilə yanlışı ayırmağı bacarmırsa, yalan məlumatlar və manipulyasiya onu yenə də yanlış istiqamətə apara bilər.

İnsan nə vaxt həqiqətən dirilir?

Dünyəvi təhsil və dini fanatizm arasındakı qarşıdurma əslində yalnız iki fərqli düşüncə tərzinin qarşıdurması deyil. Bu, insanın həqiqəti axtarmaq istəyi ilə hazır cavablara sığınmaq meyli, azad düşüncə ilə kor-koranə itaət, vicdanla şəxsi mənfəət arasındakı mübarizədir.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsəri bizə göstərir ki, insanın fiziki cəhətdən yaşaması onun mənəvi cəhətdən azad olması demək deyil. Əsl dirilmə insanın öz ağlını, vicdanını və məsuliyyət hissini yenidən kəşf etməsi ilə başlayır. Bu dirilmənin yolu isə elmdən, təhsildən, azad düşüncədən və insan ləyaqətinə hörmətdən keçir.

Bəlkə də Kefli İsgəndərin monoloqunun bu gün bizə verdiyi ən mühüm mesaj budur: insanın ən böyük faciəsi həqiqəti bilməməsi deyil, həqiqət qarşısında dayanıb onu görmək istəməməsidir. Çünki cəmiyyətin gələcəyini yalnız nə qədər məlumatlı olması deyil, bildikləri qarşısında nə qədər vicdanlı davranması da müəyyən edir.

Evrila liseyinin direktor müavini
Kərimova Həmzəyeva Aygün

Telegramda izləyin