Məktəblilərin davranışına nəzarət: intizam və tərbiyə arasında düzgün balans

Məktəb yalnız bilik və bacarıqların formalaşdırıldığı təhsil müəssisəsi deyil, eyni zamanda uşağın şəxsiyyət kimi yetişdiyi mühüm sosial mühitdir. Şagirdin dərsə münasibəti, müəllim və sinif yoldaşları ilə ünsiyyəti, məktəbin daxili qaydalarına əməl etməsi və məsuliyyətli davranışı onun gələcək sosial həyatına da təsir göstərən amillərdəndir. Bu baxımdan məktəblilərin davranışına nəzarət məsələsi təhsil prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunur.
Lakin burada "nəzarət" anlayışına yalnız cəza və qadağalar prizmasından yanaşmaq düzgün olmaz. Əsl məqsəd şagirdin davranışını qorxu yolu ilə idarə etmək deyil, ona düzgün davranış qaydalarını öyrətmək, məsuliyyət hissini formalaşdırmaq və məktəb mühitində qarşılıqlı hörmət prinsiplərini möhkəmləndirməkdir.

Məktəb mühitində davranış qaydaları ilk növbədə aydın və şagird üçün başadüşülən olmalıdır. Şagird bilməlidir ki, hansı davranış qəbulolunandır, hansı hərəkət isə məktəb qaydalarına ziddir. Eyni zamanda qaydaların tətbiqi bütün şagirdlərə münasibətdə ədalətli və ardıcıl olmalıdır. Müəllimin bir şagirdə icazə verdiyi davranışa digər şagirdə görə cəza tətbiq etməsi məktəbdə ədalət hissinə mənfi təsir göstərə bilər.

Davranışa nəzarətdə müəllimin rolu xüsusilə böyükdür. Müəllim yalnız dərs deyən şəxs deyil, həm də şagird üçün davranış nümunəsidir. Müəllimin ünsiyyət mədəniyyəti, səbirli münasibəti, konfliktləri necə həll etməsi və şagirdlərin fikirlərinə münasibəti onların davranışına birbaşa təsir göstərə bilər. Buna görə intizamın təmin edilməsi müəllim nüfuzunun qorunması ilə yanaşı, sağlam kommunikasiya mühitinin yaradılmasını da tələb edir.
Məktəblilərin davranışına nəzarət məsələsində valideyn-məktəb əməkdaşlığı da vacibdir. Uşağın məktəbdəki davranışı ilə bağlı problem yarandıqda məsələni yalnız məktəbin üzərinə qoymaq və ya bütün məsuliyyəti valideyndən tələb etmək düzgün yanaşma deyil. Məktəb və ailə arasında açıq dialoq qurulmalı, problemin səbəbləri müəyyənləşdirilməli və uşağın maraqları nəzərə alınmaqla həll yolu seçilməlidir.

Xüsusilə yeniyetməlik dövründə uşaqların davranışında müəyyən dəyişikliklərin müşahidə olunması təbii haldır. Bu mərhələdə onların müstəqillik istəyi artır, həmyaşıdlarının fikri daha əhəmiyyətli olur və emosional reaksiyalar dəyişə bilir. Belə vəziyyətlərdə sərt təzyiq əvəzinə izah, dialoq və düzgün istiqamətləndirmə daha konstruktiv yanaşma ola bilər.

Məktəblərdə davranış problemlərinin qarşısının alınması üçün yalnız problem yarandıqdan sonra müdaxilə etmək deyil, əvvəlcədən maarifləndirici iş aparmaq da əhəmiyyətlidir. Hörmət, məsuliyyət, empatiya, konfliktlərin dinc yolla həlli, rəqəmsal mühitdə davranış və məktəb qaydalarına əməl olunması ilə bağlı müzakirələr şagirdlərin sosial bacarıqlarının inkişafına kömək edə bilər.

Digər mühüm məsələ bullinq və həmyaşıdlar arasında təzyiqin qarşısının alınmasıdır. Şagirdlər bilməlidirlər ki, təhqir, alçaltma, kənarlaşdırma və davamlı təzyiq "uşaq zarafatı" kimi qiymətləndirilməməlidir. Belə halların vaxtında müəyyənləşdirilməsi və məktəb daxilində düzgün şəkildə araşdırılması təhlükəsiz təhsil mühitinin qorunması baxımından vacibdir.

Müasir dövrdə məktəblilərin davranışına nəzarət rəqəmsal mühiti də əhatə edir. Şagirdlərin sosial şəbəkələrdə və mesajlaşma platformalarında davranışı məktəb həyatından tamamilə ayrı deyil. Lakin burada nəzarət və şəxsi məkan məsələləri arasında düzgün balansın qorunması vacibdir. Uşaqlara rəqəmsal təhlükəsizlik, onlayn ünsiyyət etikası və şəxsi məlumatların qorunması barədə maarifləndirici biliklər verilməlidir.

Ən əsası isə məktəbdə intizamın məqsədi uşağı susdurmaq deyil, onun məsuliyyətli davranışını formalaşdırmaq olmalıdır. Şagird səhv etdikdə onun yalnız cəzalandırılması deyil, etdiyi hərəkətin nəticələrini anlaması və gələcəkdə həmin davranışı təkrarlamaması üçün düzgün istiqamətləndirilməsi daha böyük tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə məktəblilərin davranışına nəzarət müəllim, valideyn, məktəb rəhbərliyi və şagird arasında qarşılıqlı məsuliyyət tələb edən prosesdir. Sağlam məktəb mühiti yalnız sərt qaydalarla deyil, aydın prinsiplər, ədalətli münasibət, qarşılıqlı hörmət və düzgün tərbiyə ilə formalaşır. Məqsəd qaydalara qorxudan görə əməl edən deyil, niyə əməl etməli olduğunu anlayan, öz davranışına görə məsuliyyət daşıyan və başqalarının hüquq və hisslərinə hörmət edən gənc nəsil yetişdirməkdir.

Təranə Paşayeva
"Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin