Qarabağın yeni reallıqları beynəlxalq diplomatik korpusun gözü ilə

Sentyabrın 11-12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda postmünaqişə reallıqlarının beynəlxalq diplomatik dairələr tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından diqqət çəkən hadisəyə çevrildi. İki gün davam edən səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərin iştirak etdiyi bildirilib. Səfər çərçivəsində Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcər istiqamətlərinə gedən nümayəndələr infrastruktur layihələri, bərpa və yenidənqurma işləri, sosial-iqtisadi obyektlər və tarixi-mədəni irslə bağlı vəziyyətlə tanış olublar. Bu, 2020-ci ildən sonra diplomatik korpusun Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinə 22-ci səfəri kimi təqdim edilib. Hadisənin siyasi əhəmiyyəti təkcə səfərin miqyası ilə məhdudlaşmır. Burada əsas məsələ diplomatik nümayəndələrin hansı hüquqi və siyasi çərçivədə səfər etməsidir. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin Azərbaycanın dövlət orqanlarının təşkil etdiyi proqram çərçivəsində ölkə ərazisinin müxtəlif bölgələrinə səfər etməsi dövlətlərarası münasibətlər baxımından adi diplomatik fəaliyyətin bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Buna görə də həmin səfərə münasibətdə səsləndirilən fikirlərin hüquqi və siyasi məzmununu bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Azərbaycan baxımından məsələ kifayət qədər aydındır: Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin tərkib hissəsidir. Bu mövqenin diplomatik müstəvidə uzun illər ərzində formalaşmış beynəlxalq hüquqi çərçivəsi mövcuddur. 2020-ci il müharibəsindən və 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra regionun idarə olunması və təhlükəsizlik reallığı əsaslı şəkildə dəyişib. Bu səbəbdən xarici diplomatların bölgəyə səfəri yalnız tarixi münaqişə kontekstində deyil, həm də mövcud siyasi-hüquqi reallıq kontekstində nəzərdən keçirilməlidir.

Məsələnin digər mühüm tərəfi tarixi və mədəni irslə bağlı mübahisədir. Səfər zamanı Kəlbəcərdə yerləşən Xudavəng monastır kompleksinə də baxış keçirilib. Azərbaycan tərəfi Qarabağdakı bir sıra xristian abidələrinin Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı olduğunu bildirir. Ermənistan və erməni tarixşünaslığının böyük hissəsində isə xüsusilə Gandzasar kimi abidələrin erməni xristian irsinin tərkib hissəsi olduğu müdafiə edilir. Bu məsələ elmi və siyasi müstəvilərdə uzun müddətdir mübahisə predmetidir.

Məhz buna görə tarixi irslə bağlı iddiaların siyasi şüarlardan daha çox elmi mənbələr, arxeoloji materiallar, epiqrafik məlumatlar və müqayisəli tarixşünaslıq əsasında müzakirə edilməsi vacibdir. Qafqaz Albaniyası mövzusu üzrə beynəlxalq akademik ədəbiyyatda ayrıca elmi araşdırmalar mövcuddur. 2023-cü ildə nəşr olunmuş "Caucasian Albania: An International Handbook" adlı akademik topluda Qafqaz Albaniyasının tarixi, arxeologiyası, dini həyatı, yazılı abidələri və mədəniyyəti müxtəlif alimlər tərəfindən araşdırılır. Toplu eyni zamanda mövzu ətrafında Azərbaycan və Ermənistan arasında mövcud tarixşünaslıq mübahisələrinə də diqqət yetirir. Bu kontekstdə "tarixin saxtalaşdırılması" kimi ümumiləşdirilmiş ifadələr əvəzinə konkret iddiaların müqayisəsi daha məhsuldardır. Məsələn, Gandzasar və Xudavəngin hansı dövrə, hansı dini-siyasi strukturlara və hansı memarlıq ənənəsinə aid olması məsələsində müxtəlif tarixşünaslıq məktəblərinin fərqli nəticələri mövcuddur. Azərbaycan tərəfinin rəsmi və akademik resurslarında bu abidələr Qafqaz Albaniyası irsi ilə əlaqələndirilir. Digər tərəfdən, erməni mənbələrində və bəzi beynəlxalq tədqiqatlarda onların erməni xristian memarlığı və dini irsi ilə əlaqəsi müdafiə olunur. Bu fərqləri gizlətmək əvəzinə göstərmək daha sağlam elmi müzakirə yaradır.

Bununla belə, tarixi irslə bağlı mübahisənin mövcudluğu abidələrin qorunması öhdəliyini aradan qaldırmır. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının iştirakçılarıdır. Konvensiya silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması üçün beynəlxalq hüquqi çərçivə müəyyən edir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının müqavilələr bazasında həm Azərbaycanın, həm də Ermənistanın Konvensiyanın iştirakçısı olduğu göstərilir. Nations Treaty Collection UNESCO da Konvensiyanın mədəni sərvətlərin silahlı münaqişə zamanı qorunmasına yönəldiyini təsdiqləyir. Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tarixi abidələrin vəziyyətinin xarici diplomatlara göstərilməsi beynəlxalq ictimaiyyət üçün informasiya mənbəyi rolunu oynaya bilər. Diplomatlar yalnız bir tərəfin yazılı məlumatını deyil, konkret ərazilərdə mövcud vəziyyəti yerində görmək imkanı əldə edirlər. Belə səfərlərin ən mühüm nəticələrindən biri də məhz budur: mübahisəli məsələlərin yalnız siyasi bəyanatlar vasitəsilə deyil, faktiki vəziyyətin müşahidəsi əsasında qiymətləndirilməsi.

Səfərin başqa bir mühüm istiqaməti bərpa və yenidənqurma prosesidir. Rəsmi məlumatlara əsasən, diplomatlara Xankəndidə dəmir yolu və avtovağzal kompleksi, Qarabağ Universiteti, Şuşadakı bərpa işləri, Ağdərə və Kəlbəcərdə müxtəlif layihələr barədə məlumat verilib. Bu layihələrin iqtisadi və sosial nəticələrinin necə qiymətləndirilməsi ayrıca müzakirə mövzusu ola bilər. Lakin onların diplomatik nümayəndələrə təqdim edilməsi regionda müharibədən sonrakı quruculuğun beynəlxalq müşahidəçilər qarşısında nümayiş etdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində əsas problem isə ondan ibarətdir ki, münaqişənin hərbi mərhələsi başa çatsa da, onun informasiya və yaddaş müharibəsi elementləri hələ də davam edir. Hər iki tərəfin cəmiyyətində münaqişənin ağır nəticələri ilə bağlı kollektiv yaddaş formalaşıb. Bu yaddaş siyasi diskursu, media dilini və tarixi hadisələrin şərhini təsir altında saxlayır. Buna görə də diplomatik səfərin belə sərt reaksiyalar doğurması təəccüblü deyil, lakin bu reaksiyaların gələcək sülh prosesinə təsiri ayrıca düşünülməlidir.
14 sentyabrda Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabr döyüşlərində həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də həmin həssas siyasi fonun bir hissəsidir. Ermənistan parlamentinin rəsmi müzakirəsində müxalif "Güclü Ermənistan" fraksiyasından Vahagn Vardanyan bu təklifi irəli sürüb, parlament sədri Ruben Rubinyan isə bir dəqiqəlik sükutun keçirilməsinə razılıq verib. Hadisənin özü siyasi yaddaşın Ermənistan daxilində necə işlədiyini göstərir.

Burada da fakt və siyasi şərhi ayırmaq vacibdir. Sükut aksiyasının keçirilməsi birbaşa olaraq diplomatik səfərlə bağlı qərar kimi təqdim edilə bilməz. Eyni şəkildə onu avtomatik olaraq revanşist siyasətin sübutu kimi qiymətləndirmək də əlavə əsaslandırma tələb edir. Bununla belə, belə hadisələrin eyni dövrdə baş verməsi regionda müharibə yaddaşının hələ də siyasi diskursda mühüm yer tutduğunu göstərir.

Ermənistan parlamentinin spikeri Ruben Rubinyanın son açıqlamaları ilə bağlı Azərbaycan mediasında və siyasi dairələrdə də sərt reaksiyalar səslənib. Azərbaycan tərəfdə bu açıqlamalar Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirilib. Ermənistan tərəfindən isə Qarabağdakı tarixi irslə bağlı Azərbaycan rəsmilərinin təqdim etdiyi bəzi tezislərin mübahisəli olduğu bildirilir. Bu fikir ayrılığının mövcudluğu göstərir ki, iki ölkə arasında sülh prosesi yalnız sərhəd və təhlükəsizlik məsələlərindən ibarət deyil; tarix və mədəni irs məsələləri də siyasi münasibətlərə təsir göstərir. Bu səbəbdən gələcək mərhələdə tərəflərin tarix və mədəni irs məsələlərini siyasiləşdirmək əvəzinə mütəxəssislər səviyyəsində müzakirə etməsi daha konstruktiv yanaşma ola bilər. Beynəlxalq ekspertlərin, arxeoloqların, memarlıq tarixçilərinin və mədəni irs üzrə mütəxəssislərin iştirakı ilə birgə araşdırmalar qarşılıqlı ittihamların yerini faktların tutmasına imkan yarada bilər.

Qərbi Azərbaycan mövzusu da bu çərçivədə ayrıca diqqət tələb edir. Azərbaycan tərəfi indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixən yaşadığını və onların mədəni irsinin böyük hissəsinin müxtəlif dövrlərdə dağıdıldığını və ya dəyişdirildiyini bildirir. Bu iddialar Azərbaycan siyasi diskursunda geniş yer tutur. Ermənistan tərəfi isə həmin məsələlərə fərqli tarixi və siyasi çərçivədən yanaşır. Burada da konkret abidələr, yaşayış məntəqələri, qəbiristanlıqlar və arxiv sənədləri üzrə sənədləşdirilmiş araşdırmalar ümumi siyasi iddialardan daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
Mədəni irsin qorunması məsələsində əsas prinsip isə sadədir: abidənin hansı milli kimliklə əlaqələndirilməsindən asılı olmayaraq, onun fiziki qorunması beynəlxalq hüququn və mədəni irsin mühafizəsi prinsiplərinin tələbidir. Haaqa Konvensiyası mədəni sərvətlərin silahlı münaqişələr zamanı qorunmasını nəzərdə tutur və həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bu çərçivənin iştirakçılarıdır.

Nəticə etibarilə, sentyabr səfərinə verilən reaksiyalar bir neçə paralel prosesi üzə çıxarır. Bir tərəfdən, Azərbaycan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni idarəçilik, infrastruktur və məskunlaşma mərhələsini nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, Ermənistan cəmiyyətində Qarabağla bağlı kollektiv yaddaşın siyasi və emosional təsiri hələ də güclüdür. Üçüncü tərəfdən isə tarixi və mədəni irslə bağlı mübahisələr iki ölkə arasındakı münasibətlərdə qalmaqda davam edir. Diplomatik nümayəndələrin səfərinin özü bu proseslərin hamısına cavab vermir. Lakin belə səfərlər beynəlxalq diplomatik dairələrin regiondakı real vəziyyətlə tanış olması üçün imkan yaradır. Səfərin siyasi nəticəsini yalnız bir tərəfin bəyanatı ilə ölçmək də doğru olmaz. Onun əhəmiyyəti daha çox ondadır ki, müxtəlif ölkələrin nümayəndələri bölgəni yerində görür, bərpa proseslərini, infrastrukturu və mədəni irs obyektlərini müşahidə edir. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi üçün əsas məsələ isə müharibə ritorikasından sülh və əməkdaşlıq gündəliyinə keçidin davam etdirilməsidir. Bunun üçün tarixi mübahisələrin mövcudluğunu inkar etmək yox, onları faktlara əsaslanan dialoq çərçivəsinə salmaq lazımdır. Diplomatik səfərlər də bu baxımdan qarşı tərəfi ittiham etmək üçün deyil, beynəlxalq ictimaiyyətin obyektiv məlumat əldə etməsi üçün imkan kimi nəzərdən keçirilə bilər. Sonda qeyd etmək lazımdır ki, regionda davamlı sülh yalnız dövlət sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə deyil, həm də cəmiyyətlərdə müharibə yaddaşının tədricən aradan qaldırılması ilə bağlıdır. Bunun üçün qarşılıqlı ittihamların azalması, tarixi irsin siyasiləşdirilməsinin məhdudlaşdırılması və beynəlxalq hüquq normalarına hörmət vacibdir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik səfər ətrafında yaranmış mübahisə də göstərir ki, sülh prosesinin qarşısında yalnız siyasi deyil, həm də informasiya, tarix və yaddaşla bağlı maneələr qalmaqdadır.

Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin