Bakıda TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyi: yeni strateji arxitekturanın konturları

[b]Sentyabrın 17-də Bakıda keçirilən yüksək səviyyəli görüş Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafında diqqətçəkən mərhələlərdən birini ortaya qoydu. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin TDT-nin Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyevi, Türkiyənin Milli Təhlükəsizlik Şurasının baş katibi Okay Memişi, Özbəkistan Prezidentinin yanında Təhlükəsizlik Şurasının katibi Viktor Mahmudovu, Qırğızıstan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Adilet Orozbekovu, Qazaxıstan Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini Aida Balayevanı və Şimali Kipr Türk Respublikası Baş nazirinin müşaviri Mehmet Ağanı qəbul etməsi ilk növbədə TDT daxilində təhlükəsizlik məsələlərinin institusional səviyyədə müzakirə olunduğunu göstərir. Görüş TDT üzv ölkələrinin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin Bakıda keçirilən beşinci toplantısı çərçivəsində baş tutub.

Hadisənin əhəmiyyətini yalnız iştirakçıların yüksək vəzifələri ilə izah etmək kifayət deyil. Əsas məsələ TDT-nin əməkdaşlıq gündəliyində təhlükəsizliyin ayrıca və sistemli istiqamət kimi möhkəmlənməsidir. Prezident İlham Əliyev toplantıya müraciətində açıq şəkildə bildirib ki, təhlükəsizlik şuraları arasında əməkdaşlıq TDT inteqrasiyasının yalnız siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrlə məhdudlaşmadığını, onun uzunmüddətli strateji xarakter daşıdığını göstərir.
Bu yanaşma TDT-nin inkişaf trayektoriyasını anlamaq üçün əsas açarlardan biridir. Təşkilatın ilkin siyasi məzmununda ortaq dil, tarix, mədəniyyət və humanitar əlaqələr mühüm yer tuturdu. Sonrakı mərhələdə iqtisadi, nəqliyyat, enerji və investisiya əməkdaşlığı ön plana çıxdı. Hazırda isə təhlükəsizlik gündəliyinin də bu sistemə daha sıx inteqrasiya olunması müşahidə edilir. Beləliklə, TDT daxilində əməkdaşlığın məzmunu tədricən genişlənir.

Burada mühüm bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır: TDT çərçivəsində təhlükəsizlik əməkdaşlığının güclənməsi təşkilatın avtomatik olaraq hərbi ittifaqa çevrilməsi anlamına gəlmir. Mövcud rəsmi sənədlər və görüşlərin gündəliyi daha çox təhlükəsizlik üzrə dialoq, təcrübə mübadiləsi, koordinasiya və ortaq təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi istiqamətini göstərir. Prezident İlham Əliyevin müraciətində də söhbət təhlükəsizlik şuralarının koordinasiya mexanizmi kimi fəaliyyətindən gedir.

Məhz bu fərq analitik baxımdan mühümdür. Çünki müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik əməkdaşlığının çoxsaylı formaları mövcuddur. Dövlətlər mütləq hərbi blok yaratmadan da terrorçuluq, transmilli cinayətkarlıq, kibertəhdidlər, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm və kritik infrastrukturun qorunması kimi məsələlərdə informasiya və təcrübə mübadiləsini gücləndirə bilərlər. Bakı toplantısında vurğulanan istiqamətlər də əsasən bu çərçivəyə daxildir.

Prezident İlham Əliyevin sadaladığı təhlükələr təsadüfi seçilməyib. Müasir təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız dövlət sərhədlərinə və hərbi potensiala aid deyil. Kiberməkan, informasiya infrastrukturu, enerji sistemləri, nəqliyyat dəhlizləri və kommunikasiya şəbəkələri dövlətlərin dayanıqlılığının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu isə TDT kimi geniş coğrafiyanı əhatə edən təşkilat üçün təhlükəsizlik məsələlərinə daha kompleks yanaşmanı zəruri edir.

TDT-nin coğrafiyası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan müxtəlif regionlarda yerləşsələr də, onları birləşdirən əsas amillərdən biri Avrasiya məkanında mühüm nəqliyyat, enerji və ticarət yollarının üzərində yerləşmələridir. Xəzər dənizi isə bu coğrafiyanın mühüm strateji bağlantı nöqtəsidir.
Azərbaycanın mövqeyi məhz burada ön plana çıxır. Bakı Xəzərin qərb sahilində yerləşməklə Mərkəzi Asiya ilə Türkiyə və Avropa arasında mühüm bağlantı rolunu oynayır. Buna görə Azərbaycan üçün TDT daxilində nəqliyyat və təhlükəsizlik məsələləri bir-birindən ayrı mövzular deyil.

Orta Dəhlizin inkişafı bunun ən aydın nümunələrindən biridir. Bu marşrutun səmərəli fəaliyyəti üçün yalnız dəmir yolu, liman və avtomobil yollarının mövcudluğu kifayət etmir. Dəhlizin keçdiyi ərazilərdə siyasi sabitlik, logistika təhlükəsizliyi, sərhəd prosedurlarının uyğunlaşdırılması, rəqəmsal informasiya mübadiləsi və kritik infrastrukturun qorunması da mühüm şərtlərdir.

Azərbaycan Prezidentinin çıxışında Qazaxıstanla Xəzərin dibi ilə optik-lif rabitəsinin yaradılmasını nəzərdə tutan layihəyə xüsusi diqqət yetirməsi də bu baxımdan əlamətdardır. Dövlət başçısı layihənin yalnız Azərbaycan və Qazaxıstan üçün deyil, daha geniş coğrafiya, o cümlədən TDT məkanı üçün əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.
Bu layihə üzərindən TDT əməkdaşlığının yeni ölçüsünü görmək mümkündür. Əvvəlki dövrlərdə regional bağlantı deyəndə əsasən avtomobil və dəmir yolları nəzərdə tutulurdusa, indi rəqəmsal bağlantılar da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. İnformasiya axınlarının təhlükəsizliyi, məlumatların sürətli ötürülməsi və rəqəmsal infrastrukturun dayanıqlılığı iqtisadi təhlükəsizliyin mühüm komponentinə çevrilir.

Bu səbəbdən TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyi yalnız ənənəvi təhlükələr üzərində qurulsa, yeni reallıqların mühüm hissəsi kənarda qala bilər. Qarşıdakı mərhələdə kibertəhlükəsizlik, kritik rəqəmsal infrastrukturun qorunması və informasiya mübadiləsinin təhlükəsizliyi kimi istiqamətlərin daha çox əhəmiyyət qazanması məntiqli görünür. Bu, proqnozdan çox müasir təhlükəsizlik gündəliyinin məntiqindən irəli gələn analitik nəticədir.

Bakı toplantısının digər mühüm tərəfi TDT daxilində təhlükəsizlik üzrə yüksək səviyyəli dialoqun artıq müntəzəm xarakter almasıdır. Təşkilatın rəsmi tədbir təqviminə görə, Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin beşinci toplantısı 16-18 sentyabr tarixlərində Bakıda keçirilir. Eyni təqvimdə sentyabrın 9-11-də Daxili İşlər Nazirlərinin üçüncü toplantısının, sentyabrın 11-də Baş prokurorlar Şurasının beşinci toplantısının keçirilməsi də göstərilir.
Bu ardıcıllıq təsadüfi protokol tədbirləri kimi deyil, TDT daxilində sektorlararası institusional əməkdaşlığın genişləndiyini göstərən fakt kimi nəzərdən keçirilə bilər. Daxili işlər, prokurorluq, təhlükəsizlik şuraları və gələcəkdə müdafiə sənayesi kimi strukturlar arasında əlaqələrin paralel inkişafı təşkilatın praktiki əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir.

Burada Azərbaycanın sədrliyi də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev TDT təhlükəsizlik toplantısına müraciətində Azərbaycanın sədrliyinin birlik və həmrəyliyin möhkəmləndirilməsinə, qarşılıqlı fəaliyyət potensialının reallaşdırılmasına və regionun davamlı inkişafına yönəldiyini bildirib.

Azərbaycanın bu prosesdəki rolu həm siyasi, həm coğrafi, həm də infrastruktur amilləri ilə bağlıdır. Bakı bir tərəfdən TDT-nin qərb istiqamətində yerləşən əsas üzvlərindən biridir, digər tərəfdən Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə əlaqənin əsas qovşaqlarından biridir. Bu mövqe Azərbaycanın təşkilat daxilində təhlükəsizlik və bağlantı məsələlərinin kəsişdiyi nöqtədə dayanmasına şərait yaradır.

Görüşdə Qazaxıstanla münasibətlərə xüsusi yer ayrılması da diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyev Qazaxıstanın Qarabağın bərpasında iştirakını, Kurmanqazı adına İncəsənət Mərkəzinin fəaliyyətini və iki ölkə arasında optik-lif kabel layihəsini vurğulayıb. Qazaxıstanın Təhlükəsizlik Şurasının nümayəndəsi isə müasir geosiyasi şəraitdə terrorizm, ekstremizm, mütəşəkkil cinayətkarlıq, informasiya və kiberməkandakı təhdidlərin əlaqələndirilmiş fəaliyyət tələb etdiyini bildirib.

Bu çıxışlar Azərbaycan-Qazaxıstan münasibətlərinin yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, TDT-nin ümumi təhlükəsizlik və bağlantı gündəliyi kontekstində də nəzərdən keçirildiyini göstərir.
Özbəkistan nümayəndəsinin çıxışında isə TDT-nin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin görüşünün müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində dialoqun dərinləşdirilməsi üçün əlaqələndirici platformaya çevrilməsinin vacibliyi vurğulanıb. Bu yanaşma Mərkəzi Asiyanın ən mühüm dövlətlərindən birinin TDT daxilində təhlükəsizlik məsələlərinə verdiyi əhəmiyyəti göstərir.
Burada daha geniş geosiyasi məqam ortaya çıxır. TDT ölkələrinin hər birinin ayrı-ayrı regional təhlükəsizlik reallıqları var. Türkiyə NATO üzvüdür və Avropa-Yaxın Şərq xəttində mühüm geosiyasi aktordur. Azərbaycan Cənubi Qafqaz və Xəzər regionunda yerləşir. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan isə Mərkəzi Asiyanın təhlükəsizlik sisteminin bir hissəsidir. Bu fərqli geosiyasi mühitlərə baxmayaraq, onların qarşılaşdığı bəzi risklər ortaqdır.

Məhz ortaq risklərin müəyyənləşdirilməsi TDT daxilində təhlükəsizlik əməkdaşlığının ən real inkişaf istiqamətlərindən biri ola bilər. Burada məqsəd bütün dövlətlərin eyni təhlükəsizlik siyasətini həyata keçirməsi deyil. Əsas məsələ müxtəlif milli strategiyaların kəsişdiyi sahələrdə əməkdaşlığın gücləndirilməsidir.
Bakı toplantısının siyasi əhəmiyyətini artıran başqa bir məqam da onun geniş TDT tədbirlər zəncirinin bir hissəsi olmasıdır. Sentyabrın 13-15-də Bakıda TDT Müsəlman Dini İdarələri Rəhbərləri Şurasının yeddinci toplantısı keçirilib. Sentyabrın 16-18-də isə Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin beşinci toplantısı keçirilir. TDT-nin rəsmi təqvimində sentyabrın 30-dan oktyabrın 2-dək Bakıda üzv dövlətlərin müdafiə sənayesi qurumları rəhbərlərinin ikinci toplantısının da planlaşdırıldığı göstərilir.

Bu ardıcıllıq analitik baxımdan diqqətçəkəndir. Çünki TDT əməkdaşlığının müxtəlif sütunları - humanitar, dini, hüquqi, daxili təhlükəsizlik və müdafiə sənayesi - bir-birini tamamlayan paralel proseslər kimi inkişaf edir. Lakin bundan təşkilatın vahid hərbi blok yaratmaq istiqamətində getdiyi nəticəsini çıxarmaq üçün ayrıca hüquqi və siyasi əsaslar tələb olunur. Mövcud faktlar isə daha çox çoxşaxəli institusional əməkdaşlığın genişləndiyini göstərir.
Azərbaycanın təhlükəsizlik gündəliyində beynəlxalq hüquq və suverenlik məsələləri də xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyevin toplantıya müraciətində beynəlxalq və regional təhdidlərin neytrallaşdırılması, dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və ümumi təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması məsələləri ön plana çəkilib.

Bu yanaşmanın fonunda TDT-nin gələcək inkişafında iki paralel xətt xüsusilə əhəmiyyətlidir. Birinci xətt siyasi və iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsidir. İkinci xətt isə həmin inteqrasiyanın dayanıqlılığını təmin edəcək təhlükəsizlik mexanizmlərinin formalaşdırılmasıdır. İqtisadi əlaqələr genişləndikcə təhlükəsizlik əməkdaşlığına ehtiyac artır; təhlükəsiz bağlantılar gücləndikcə iqtisadi inteqrasiyanın davamlılığı yüksəlir.

Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiya bu qarşılıqlı əlaqənin ən aydın nümunəsidir. Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr, Bakı limanı, dəmir yolu və avtomobil bağlantıları, enerji layihələri və Türkiyə istiqamətində nəqliyyat xətləri Azərbaycanın TDT daxilində strateji əhəmiyyətini artıran faktorlardır.

Buradan daha bir nəticə ortaya çıxır: gələcəkdə TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyi iqtisadi təhlükəsizlikdən ayrı düşünülə bilməz. Enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizlərinin fasiləsiz fəaliyyəti, rəqəmsal infrastrukturun qorunması və kritik obyektlərin təhlükəsizliyi vahid strateji çərçivədə nəzərdən keçirilə bilər.
Bununla yanaşı, TDT qarşısında müəyyən institusional çağırışlar da dayanır. Təşkilata daxil olan dövlətlərin xarici siyasət prioritetləri, təhlükəsizlik strukturları və regional öhdəlikləri eyni deyil. Buna görə də təhlükəsizlik əməkdaşlığının effektivliyi ortaq maraqların düzgün müəyyənləşdirilməsindən və dövlətlərin milli səlahiyyətlərinə hörmət edən mexanizmlərin qurulmasından asılı olacaq.

Başqa sözlə, TDT-nin təhlükəsizlik sahəsində uğuru yalnız keçirilən toplantıların sayı ilə ölçülməyəcək. Əsas göstərici bu toplantıların konkret əməkdaşlıq mexanizmlərinə, informasiya mübadiləsinə, birgə yanaşmalara və praktik nəticələrə çevrilib-çevrilməməsidir.

Bakı görüşü məhz bu baxımdan başlanğıc və ya mərhələ xarakterli hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Təhlükəsizlik şuralarının katiblərinin müntəzəm görüşlərinin keçirilməsi artıq müəyyən institusional baza yaradır. İndi əsas məsələ həmin bazanın necə inkişaf etdiriləcəyidir.

Prezident İlham Əliyevin müraciətində "ortaq təhlükəsizlik arxitekturası" ifadəsinin işlədilməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu ifadə TDT daxilində təhlükəsizlik əməkdaşlığının yalnız ayrı-ayrı görüşlərdən ibarət deyil, daha sistemli mexanizmlərə çevrilməsi ideyasını ortaya qoyur.

Belə bir arxitekturanın konkret forması isə zamanla müəyyənləşə bilər. Buraya müntəzəm siyasi məsləhətləşmələr, informasiya mübadiləsi, ortaq təhdidlərin qiymətləndirilməsi, kibertəhlükəsizlik üzrə əməkdaşlıq, kritik infrastrukturun qorunması və transmilli cinayətkarlıqla mübarizə kimi istiqamətlər daxil ola bilər. Bunlar hazırda mövcud olan rəsmi gündəlikdə sadalanan təhlükə və risklərdən çıxan əməkdaşlıq istiqamətləridir.

Nəticə etibarilə, sentyabrın 17-də Prezident İlham Əliyevin TDT-nin təhlükəsizlik üzrə yüksək səviyyəli nümayəndələrini qəbul etməsi türk dövlətləri arasında münasibətlərin məzmununda baş verən dəyişiklikləri görmək üçün mühüm faktoloji əsas yaradır. TDT-nin gündəliyi mədəni-humanitar əməkdaşlıqdan iqtisadi və nəqliyyat inteqrasiyasına, oradan isə təhlükəsizlik və strateji koordinasiya məsələlərinə doğru genişlənir.

Azərbaycan bu prosesdə mühüm mövqedə dayanır. Bakı həm TDT-nin siyasi gündəliyinin fəal iştirakçısı, həm Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə əlaqənin əsas həlqəsi, həm də Orta Dəhlizin mühüm komponentlərindən biridir. Buna görə TDT-nin təhlükəsizlik və bağlantı gündəliyinin Bakıda müzakirə edilməsi Azərbaycanın regional rolunun mühüm göstəricilərindən biri kimi çıxış edir.

Ən mühüm məqam isə bundan ibarətdir ki, TDT-nin gələcək çəkisi onun yalnız ortaq tarixi və mədəni irsi ilə deyil, müasir çağırışlara cavab verə bilən institusional əməkdaşlıq imkanları ilə də müəyyənləşəcək. Bakı toplantısı həmin prosesin artıq təhlükəsizlik ölçüsünə keçdiyini göstərir.

Bu baxımdan 17 sentyabr görüşünü yalnız bir diplomatik qəbul kimi deyil, TDT-nin transformasiya prosesinin konkret göstəricilərindən biri kimi araşdırmaq mümkündür. Qarşıdakı mərhələdə əsas sual təhlükəsizlik üzrə siyasi dialoqun hansı praktiki mexanizmlərə çevriləcəyidir. Əgər bu dialoq informasiya mübadiləsi, kritik infrastrukturun qorunması, kibertəhlükəsizlik, transmilli cinayətkarlıqla mübarizə və nəqliyyat-enerji bağlantılarının təhlükəsizliyi kimi sahələrdə davamlı mexanizmlərlə möhkəmləndirilərsə, TDT-nin institusional imkanları daha da genişlənə bilər.

Beləliklə, Bakıda keçirilən görüşün əsas siyasi-strateji mahiyyəti TDT-nin yalnız keçmişin ortaq dəyərləri ətrafında birləşən təşkilat olmadığını, gələcəyin təhlükəsizlik və iqtisadi çağırışlarına cavab vermək üçün yeni əməkdaşlıq mexanizmləri axtaran platformaya çevrildiyini göstərməsidir. Azərbaycan isə bu prosesdə həm siyasi təşəbbüsləri, həm coğrafi mövqeyi, həm də nəqliyyat və rəqəmsal bağlantıları ilə mühüm rol oynayan ölkələrdən biri olaraq çıxış edir.

Nəsib Məhəməliyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin