Azərbaycan sənayenin yeni strategiyası

Azərbaycanın iqtisadi inkişaf strategiyası son illərdə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Ölkəmiz qarşısında duran əsas hədəflərdən biri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafının sürətləndirilməsi, sənaye potensialının genişləndirilməsi və təbii sərvətlərdən daha səmərəli istifadə etməklə dayanıqlı iqtisadi artımın təmin edilməsidir. Bu baxımdan, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı üçün hazırlanmış 2027-2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı Azərbaycanın uzunmüddətli iqtisadi prioritetləri ilə uzlaşan mühüm strateji sənəddir. Prezident İlham Əliyevin Dövlət Proqramına həsr olunmuş müşavirədəki çıxışı ölkənin sənaye siyasətinin əsas istiqamətlərini, mövcud iqtisadi imkanları və qarşıdakı illər üçün müəyyən edilmiş vəzifələri əhatə edir. Çıxışda xüsusilə vurğulanan məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın yeraltı sərvətləri yalnız xammal mənbəyi kimi deyil, yüksək əlavə dəyər yaradan, yeni istehsal sahələrinin formalaşmasına, məşğulluğun artmasına və regionların sosial-iqtisadi inkişafına xidmət edən strateji resurs kimi qiymətləndirilməlidir. Dövlət Proqramının hazırlanması və həyata keçirilməsi bu yanaşmanın konkret ifadəsidir. Sənəd dağ-mədən və metallurgiya sahəsində mövcud imkanların sistemli şəkildə dəyərləndirilməsini, hasilatdan emala qədər istehsal zəncirinin qurulmasını və bu istiqamətdə dövlət-özəl sektor əməkdaşlığının genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Azərbaycanın iqtisadi inkişaf modelinin əsas istiqamətlərindən biri neft-qaz sektorundan əldə edilən imkanların qeyri-neft iqtisadiyyatının gücləndirilməsinə yönəldilməsidir. Bu siyasət ölkənin iqtisadi dayanıqlığının artırılması, yeni istehsal sahələrinin yaradılması və iqtisadi artımın daha geniş sahələr hesabına təmin olunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər göstərir ki, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı da məhz bu strateji məqsədlərə xidmət edir. Azərbaycanın zəngin mineral ehtiyatları, mövcud enerji infrastrukturu və sənaye təcrübəsi bu sahənin genişləndirilməsi üçün mühüm zəmin yaradır.

Dövlət Proqramının 2027-2030-cu illəri əhatə etməsi qarşıya qoyulan hədəflərin konkret zaman çərçivəsində reallaşdırılmasına imkan verir. Proqramın hazırlanması ilə bağlı tapşırıq aprelin əvvəlində verilmiş, sənədin icrası üçün dördillik dövr müəyyən edilmişdir. Burada əsas məqsəd ümumi niyyətlərin bəyan edilməsi ilə kifayətlənməmək, real nəticələrə hesablanmış tədbirlər planını, maliyyə və investisiya bölgüsünü, eləcə də icraya nəzarət mexanizmlərini formalaşdırmaqdır. Bu yanaşma iqtisadi idarəetmədə planlılığın və məsuliyyətin gücləndirilməsini nəzərdə tutur. Dövlət Proqramının uğuru yalnız nəzərdə tutulan layihələrin başlanması ilə deyil, onların vaxtında və səmərəli icrası, istehsal güclərinin yaradılması, yeni iş yerlərinin açılması və iqtisadi nəticələrin əldə olunması ilə ölçüləcək.

Azərbaycanın iqtisadi inkişafında sənayeləşmənin rolu getdikcə artır. Müasir dövrdə sənaye yalnız istehsal həcmlərinin genişləndirilməsi demək deyil. O, eyni zamanda texnologiyaların tətbiqi, peşəkar kadrların hazırlanması, innovasiyaların təşviqi, ixrac imkanlarının artırılması və regionlarda iqtisadi fəallığın gücləndirilməsi deməkdir. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesi bütün bu istiqamətləri özündə birləşdirən sahələrdəndir. Filizlərin çıxarılması, zənginləşdirilməsi, emalı və hazır məhsula çevrilməsi bir-biri ilə əlaqəli istehsal mərhələləri yaradır. Bu mərhələlərin ölkə daxilində qurulması iqtisadi dəyərin daha böyük hissəsinin Azərbaycanda qalmasına şərait yarada bilər.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında dövlət proqramlarının ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında oynadığı rola xüsusi diqqət yetirilir. Azərbaycanda müxtəlif sahələr üzrə qəbul edilən proqramlar konkret problemlərin həllinə, mövcud imkanların səfərbər olunmasına və uzunmüddətli hədəflərin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. 2004-cü ildən başlayaraq həyata keçirilən regionların sosial-iqtisadi inkişafı dövlət proqramları ölkənin bölgələrində infrastrukturun yenilənməsi, iqtisadi fəallığın artırılması və insanların həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində ardıcıl siyasətin əsasını təşkil edib. Bu proqramlar çərçivəsində regionların ehtiyacları və inkişaf imkanları nəzərə alınaraq müxtəlif tədbirlər həyata keçirilib. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, inkişaf proqramları dəyişən şəraitə uyğun olaraq yenilənməli, yeni çağırışlara cavab verməli və qarşıya qoyulan məqsədlərə uyğun konkret tədbirlərlə zənginləşdirilməlidir. Bu baxımdan, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinə dair yeni Dövlət Proqramı da mövcud iqtisadi siyasətin davamı olmaqla yanaşı, yeni istehsal imkanlarının açılmasına yönəlmiş ayrıca mərhələdir. Azərbaycanın kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, su təsərrüfatı və meliorasiya sahələrində həyata keçirdiyi proqramlar iqtisadiyyatın müxtəlif istiqamətlərinin paralel inkişafına xidmət edir. Bakı və Abşeron yarımadasının su təchizatı ilə bağlı məsələlərdən tutmuş regionlarda infrastruktur layihələrinə qədər geniş sahələri əhatə edən tədbirlər dövlət siyasətinin kompleks xarakterini nümayiş etdirir.

Dağ-mədən və metallurgiya sahəsinin inkişafı da bu ümumi yanaşmanın tərkib hissəsidir. Çünki sənaye müəssisələrinin yaradılması yalnız filiz ehtiyatlarının mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. Bunun üçün enerji, nəqliyyat, su təchizatı, logistika, texniki xidmət, kadr hazırlığı və digər istiqamətlər üzrə uyğun infrastrukturun qurulması vacibdir. Beləliklə, Dövlət Proqramı yalnız müəyyən mədənlərin istismara verilməsini nəzərdə tutan sənəd deyil. O, əlaqəli istehsal və xidmət sahələrinin inkişafına təkan verə biləcək daha geniş iqtisadi prosesin bir hissəsidir. Müasir sənayenin inkişafı üçün etibarlı və dayanıqlı enerji təminatı əsas şərtlərdən biridir. Dağ-mədən və metallurgiya müəssisələri də enerji resurslarından geniş istifadə edən istehsal sahələri sırasındadır. Buna görə Azərbaycanın enerji potensialı bu sənaye istiqamətinin inkişafı üçün mühüm üstünlüklərdən biri kimi çıxış edir.

Prezident İlham Əliyev müşavirədə Azərbaycanın enerji sahəsində əldə etdiyi nəticələrə diqqət çəkərək ölkənin həm daxili tələbatın ödənilməsi, həm də enerji ixracı baxımından mövcud imkanlarını qeyd edib. Ölkədə qazlaşdırma səviyyəsinin 96 faizə çatması, qaz ixracının 25 milyard kubmetrdən artıq olması və elektrik enerjisi istehsalı üzrə mövcud güclər Azərbaycanın enerji infrastrukturunun genişliyini göstərən mühüm göstəricilərdir.

Enerji sahəsində formalaşmış potensial sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinə əlverişli şərait yaradır. Eyni zamanda, Azərbaycanın beynəlxalq enerji tərəfdaşı kimi mövqeyi ölkənin iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsinə və sənaye layihələri üçün imkanların artırılmasına töhfə verir. Bununla belə, sənaye inkişafı enerji resurslarının səmərəli istifadəsini də tələb edir. Müasir istehsal müəssisələrinin yaradılması zamanı enerji səmərəliliyi, texnoloji yeniliklər və istehsal xərclərinin optimallaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu amillər istehsalın rəqabət qabiliyyətinə və uzunmüddətli iqtisadi nəticələrinə birbaşa təsir göstərir. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı Azərbaycanın enerji potensialı ilə real sektor arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi baxımından da diqqətəlayiqdir. Enerji imkanlarının sənaye istehsalına yönəldilməsi ölkə daxilində əlavə iqtisadi dəyərin yaradılmasına şərait yarada bilər.

Dövlət Proqramının hazırlanması ölkə iqtisadiyyatında müşahidə olunan meyillər fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında 2026-cı ilin ilk səkkiz ayının iqtisadi göstəricilərinə də toxunulub. Həmin dövrdə qeyri-neft sektorunda 5,4 faizlik artım qeydə alınıb. Ümumi daxili məhsulun artımı isə 1,2 faiz təşkil edib. Çıxışda ümumi iqtisadi artıma təsir göstərən amillər sırasında "Azəri-Çıraq-Günəşli" yataqlarında neft hasilatının təbii azalması da qeyd olunub. Bu göstəricilər iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin inkişaf dinamikasını ayrı-ayrılıqda təhlil etməyin vacibliyini göstərir. Qeyri-neft sektorunda əldə edilən artım iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində görülən işlərin əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı bu prosesə əlavə töhfə verə biləcək istiqamətlərdən biridir. Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması, xammalın emalı və hazır məhsul istehsalının genişləndirilməsi qeyri-neft sənayesinin strukturunun zənginləşməsinə xidmət edə bilər. Burada əsas məsələ yalnız istehsal həcmlərinin artırılması deyil, iqtisadiyyatın daha çox sahəsinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Mədən sənayesi metallurgiya, tikinti materialları, nəqliyyat, logistika, enerji və müxtəlif texniki xidmət sahələri ilə sıx bağlıdır. Bu əlaqələr yeni iqtisadi fəaliyyət imkanları yarada bilər.

Dövlət Proqramının mühüm istiqamətlərindən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşən mineral ehtiyatların araşdırılması və iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunmasıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur zəngin təbii sərvətlərə malik ərazilər kimi ölkənin sənaye potensialının genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev çıxışında işğal dövründə Kəlbəcər, Laçın və Zəngilan ərazilərində təxminən 60 min hektar meşə sahəsinin məhv edilməsi və talan olunması ilə bağlı məlumatları diqqətə çatdırıb. Həmçinin bu ərazilərdəki qızıl, mis, molibden və digər mineral ehtiyatların qanunsuz istismarı məsələsinə toxunub. Bu faktlar işğal dövründə ərazilərin təbii sərvətlərinə və ekoloji mühitinə vurulmuş zərərin miqyasını göstərir. Hazırda həmin ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri ilə yanaşı, təbii ehtiyatların vəziyyətinin araşdırılması və gələcək istifadəsinin elmi əsaslarla planlaşdırılması da mühüm vəzifədir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə dağ-mədən sənayesinin inkişafı iqtisadi məqsədlərlə yanaşı, regional məşğulluq, infrastrukturun genişləndirilməsi və yeni istehsal imkanlarının yaradılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Lakin bu imkanların reallaşdırılması üçün geoloji məlumatların dəqiqləşdirilməsi, yataqların müasir standartlarla qiymətləndirilməsi və ekoloji tələblərin tam nəzərə alınması vacibdir. Sovet dövründə aparılmış geoloji tədqiqatların bir hissəsi təxminən 40 il əvvələ aiddir. Buna görə də həmin məlumatların müasir texnologiyalar və elmi metodlarla yenidən qiymətləndirilməsi zərurəti yaranır. Müasir geoloji araşdırmalar yataqların ehtiyatlarının, keyfiyyətinin və istismar imkanlarının daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər.

Prezidentin çıxışında işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dağ-mədən sənayesinin inkişafı baxımından Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan istiqamətləri xüsusi qeyd olunub. Bu ərazilərdə yerləşən yataqların öyrənilməsi və istismara hazırlanması Dövlət Proqramının mühüm vəzifələrindəndir. Ağdərədə artıq müəyyən işlərə başlanıldığı, digər ərazilərdə isə yaxın vaxtlarda müvafiq tədbirlərin görülməsinin nəzərdə tutulduğu bildirilib. Bu prosesin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi üçün yataqların geoloji xüsusiyyətləri, ehtiyatları, hasilat və emal imkanları hərtərəfli qiymətləndirilməlidir. Dağ-mədən layihələrinin uğuru bir neçə əsas amildən asılıdır. İlk növbədə, yatağın ehtiyatları və filizin keyfiyyəti dəqiq müəyyən edilməlidir. Daha sonra hasilatın texniki və iqtisadi səmərəliliyi, nəqliyyat imkanları, enerji və su təminatı, emal texnologiyaları və ekoloji təsirlər qiymətləndirilməlidir. Bu amillərin birlikdə nəzərə alınması layihələrin uzunmüddətli davamlılığını təmin etmək baxımından vacibdir. Əks halda, yalnız hasilat mərhələsinə diqqət yetirilməsi iqtisadi imkanların tam reallaşdırılmasına mane ola bilər. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə sənaye müəssisələrinin yaradılması eyni zamanda regionların sosial-iqtisadi həyatının canlanmasına xidmət edə bilər. İstehsal sahələrinin inkişafı yerli əmək bazarına tələbat yaradır, xidmət sektorunun genişlənməsinə və infrastrukturun daha səmərəli istifadəsinə imkan verir.

Dövlət Proqramı çərçivəsində diqqət ayrılan digər istiqamət Naxçıvan Muxtar Respublikasında geoloji kəşfiyyat işlərinin aparılmasıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında gələn ildən etibarən bu istiqamətdə araşdırmaların başlanmasının planlaşdırıldığı bildirilib. Naxçıvanın mineral ehtiyatlarının müasir üsullarla öyrənilməsi regionun iqtisadi imkanlarının daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə şərait yarada bilər. Geoloji kəşfiyyat nəticəsində yeni yataqların aşkar edilməsi və ya mövcud ehtiyatlar haqqında məlumatların dəqiqləşdirilməsi gələcək sənaye layihələrinin planlaşdırılması üçün əsas rolunu oynayır. Bu sahədə tədqiqatların ardıcıl aparılması, əldə olunan məlumatların elmi təhlili və mümkün layihələrin iqtisadi səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Geoloji kəşfiyyatın nəticələri əsasında qərarların verilməsi təbii ehtiyatlardan məsuliyyətli istifadəni təmin etməyə kömək edir. Naxçıvanda bu istiqamətdə işlərin başlanması ölkənin müxtəlif bölgələrində mineral ehtiyatların sistemli şəkildə öyrənilməsi siyasətinin tərkib hissəsidir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında ən mühüm strateji məqamlardan biri filizlərin yalnız hasil edilərək xammal şəklində ixrac olunması ilə kifayətlənməmək, onların ölkə daxilində zənginləşdirilməsi və emalı üçün istehsal zənciri yaratmaqdır. Bu yanaşma müasir sənaye siyasətinin əsas prinsiplərindən biri hesab olunur. Çünki xammalın hasilatı iqtisadi fəaliyyətin yalnız ilkin mərhələsidir. Filizin zənginləşdirilməsi, metalın ayrılması, əridilməsi, emalı və hazır məhsula çevrilməsi daha geniş istehsal imkanları yaradır. Belə bir zəncirin ölkə daxilində qurulması bir neçə mühüm nəticəyə səbəb ola bilər. İlk növbədə, xammalın əlavə dəyəri artır. İkincisi, emal müəssisələri və onlara xidmət göstərən sahələr üçün yeni iş yerləri yaranır. Üçüncüsü, ölkənin sənaye məhsulları üzrə ixrac imkanları genişlənə bilər. Dövlət başçısı xarici investorların cəlb edilməsinə də açıq yanaşmanı ifadə edib. Bununla belə, investisiyaların məqsədi yalnız xammalın çıxarılması və ölkədən aparılması olmamalıdır. Əsas hədəf filizin zənginləşdirilməsi və emalı daxil olmaqla, daha geniş istehsal mərhələlərinin Azərbaycanda təşkil edilməsidir. Bu prinsip dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığı üçün də mühüm istiqamət müəyyən edir. Dövlət şirkətləri ilə yanaşı, özəl müəssisələrin də sahəyə cəlb olunması investisiya imkanlarını genişləndirə bilər. Xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq isə texnologiya, təcrübə və maliyyə resurslarının cəlb olunmasına şərait yarada bilər.

Azərbaycanın dağ-mədən sənayesinin inkişafında "AzerGold" QSC mühüm rol oynayır. Dövlət başçısının çıxışında mineral ehtiyatların araşdırılması və istismarı sahəsində dövlət şirkətinin fəaliyyəti ilə yanaşı, özəl sektorun imkanlarından istifadə məsələsi də diqqət mərkəzində olub. Bu sahədə əsas məqsəd müxtəlif iqtisadi və texniki imkanları bir araya gətirərək layihələrin səmərəli həyata keçirilməsidir. Dövlət şirkətlərinin iştirakı strateji resursların idarə olunması və uzunmüddətli planlaşdırma baxımından əhəmiyyət daşıyır. Özəl sektor isə investisiya, texnologiya və idarəetmə təcrübəsi ilə layihələrin inkişafına töhfə verə bilər. Prezident İlham Əliyev xarici investorların cəlb edilməsinə də münasibət bildirib. Müvafiq layihələrdə uyğun şərtlər və real nəticələr olduğu halda xarici sərmayənin cəlb edilməsi mümkün hesab olunur. Bununla belə, hər bir layihənin iqtisadi səmərəliliyi və ölkənin strateji maraqlarına uyğunluğu əsas götürülməlidir. Bu yanaşma investisiya siyasətində nəticəyönümlülüyün vacibliyini göstərir. Sərmayənin həcmi ilə yanaşı, onun hansı istehsal mərhələlərini əhatə etməsi, nə qədər əlavə dəyər yaratması və yerli iqtisadiyyata hansı təsiri göstərməsi də qiymətləndirilməlidir.

Balakən rayonunda yerləşən Filizçay polimetal yatağı Azərbaycanın dağ-mədən sənayesi baxımından əhəmiyyətli ehtiyatlarından biri kimi təqdim olunur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu yatağın Avropanın perspektivli yataqlarından biri olduğu vurğulanıb. "AzerGold" tərəfindən yatağın istismara hazırlanması istiqamətində işlər aparılır. Layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırmasının hazırlanması və yekun investisiya qərarının verilməsi növbəti mərhələlər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Filizçay layihəsinin reallaşdırılması yalnız hasilat imkanları ilə məhdudlaşmamalıdır. Burada filizin zənginləşdirilməsi və emalı məsələləri də nəzərə alınmalıdır. Yatağın iqtisadi potensialının tam qiymətləndirilməsi üçün texniki, maliyyə və ekoloji göstəricilər kompleks şəkildə təhlil edilməlidir. Dövlət başçısı ilkin mərhələdə "AzerGold"un layihədə 100 faiz iştirakçı olmasının məqsədəuyğunluğu barədə mövqeyini ifadə edib. Gələcəkdə isə zərurət yarandığı və uyğun şərtlər formalaşdığı halda xarici investorların cəlb edilməsi imkanları nəzərdən keçirilə bilər. Bu yanaşma strateji yataqların işlənməsində dövlətin rolunun qorunması ilə yanaşı, layihələrin inkişafı üçün çevik investisiya imkanlarının saxlanılmasına yönəlib.

Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı üçün yaradılan mühüm sənaye platformalarından biri Qərb Sənaye Parkıdır. Parkın formalaşdırılması Daşkəsən filiz yatağı və ətraf ərazilərdə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan layihələrlə əlaqələndirilir. Sənaye parkının əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, burada yalnız filiz hasilatının deyil, onun daşınması, zənginləşdirilməsi və sonrakı emalı ilə bağlı istehsal mərhələlərinin də inkişafı nəzərdə tutulur. Filizlərin daşınması üçün infrastrukturun yaradılması, nəqliyyat xərclərinin azaldılmasına yönəlmiş tarif güzəştləri və emal müəssisələrinin qurulması layihələrin iqtisadi səmərəliliyinə təsir edən amillərdəndir. Qərb Sənaye Parkında filizin zənginləşdirilməsi, dəmir filizindən pellet və briket istehsalı müəssisələrinin yaradılması nəzərdə tutulan istehsal zəncirinin əsas mərhələlərini təşkil edir. Bu yanaşma xammalın daha yüksək əlavə dəyərli məhsullara çevrilməsi məqsədinə xidmət edir. Sənaye parklarının üstünlüyü müxtəlif istehsal sahələrinin bir məkanda əlaqələndirilməsidir. Bu, infrastrukturdan birgə istifadə, logistika xərclərinin optimallaşdırılması və müəssisələr arasında istehsal əlaqələrinin qurulması baxımından imkanlar yaradır. Qərb Sənaye Parkının inkişafı Daşkəsən və ətraf ərazilərdə iqtisadi fəallığın artmasına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına və regionun sənaye potensialının genişlənməsinə töhfə verə bilər.

Dövlət Proqramının əhatə etdiyi istiqamətlərdən biri də metallurgiya sənayesinin genişləndirilməsidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında alüminium istehsalının artırılması ilə bağlı konkret hədəf səsləndirilib: 2030-cu ilin sonunadək istehsal həcminin 100 min tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu hədəfə çatmaq üçün bir neçə istehsal müəssisəsinin fəaliyyəti və müvafiq layihələrin həyata keçirilməsi planlaşdırılır. Metallurgiya sahəsində istehsalın artırılması xammal ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə, sənaye müəssisələrinin inkişafı və ixrac imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Çıxışda əvvəlki dövrlərdə bu sahə üzrə irəli sürülmüş bəzi təkliflərin iqtisadi səmərəliliklə bağlı məsələlər səbəbindən reallaşmadığı da qeyd olunub. Bu təcrübə yeni layihələrin hazırlanması zamanı texniki və maliyyə hesablamalarının, bazar imkanlarının və investisiya risklərinin diqqətlə qiymətləndirilməsinin vacibliyini göstərir. Metallurgiya müəssisələrinin yaradılması uzunmüddətli planlaşdırma tələb edir. İstehsal güclərinin seçilməsi, xammal təminatı, enerji xərcləri, texnologiyalar, məhsula olan tələbat və satış bazarları layihənin dayanıqlığına təsir edən əsas amillərdir. Buna görə də Dövlət Proqramında nəzərdə tutulan tədbirlərin iqtisadi əsaslandırma və icra mexanizmləri ilə əlaqələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı zamanı ekoloji təhlükəsizlik məsələləri xüsusi diqqət tələb edir. Təbii ehtiyatlardan istifadə iqtisadi fayda yaratmaqla yanaşı, ətraf mühitə təsirlərin də düzgün qiymətləndirilməsini zəruri edir. Prezident İlham Əliyev müşavirədə bu məsələyə aydın münasibət bildirərək vurğulayıb ki, Azərbaycanın əsas sərvəti yalnız yeraltı resurslar deyil, həm də təbiətidir. Bu fikir sənaye inkişafının ekoloji məsuliyyətlə uzlaşdırılmasının vacibliyini ifadə edir. Dağ-mədən layihələri zamanı torpaq örtüyünün, su ehtiyatlarının, meşələrin və biomüxtəlifliyin qorunması əsas vəzifələrdən olmalıdır. Hasilat və emal proseslərinin ətraf mühitə təsiri əvvəlcədən qiymətləndirilməli, müvafiq standartlara və ekoloji tələblərə əməl olunmalıdır. Bu tələblər həm dövlət şirkətləri, həm də özəl müəssisələr üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. İnvestorların cəlb edilməsi və istehsalın genişləndirilməsi ekoloji normaların zəiflədilməsi hesabına həyata keçirilməməlidir. Müasir sənaye yanaşması iqtisadi səmərəliliklə ekoloji təhlükəsizliyi bir-birinə qarşı qoymur. Əksinə, uzunmüddətli nəticələrin əldə olunması üçün hər iki istiqamətin paralel nəzərə alınmasını tələb edir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bu məsələ daha həssas xarakter daşıyır. Həmin bölgələrdə bərpa və quruculuq işləri aparıldığı bir vaxtda təbii sərvətlərin istifadəsi ekoloji tarazlığın qorunması ilə uzlaşdırılmalıdır. Təbii mühitin bərpası və qorunması regionların gələcək inkişafı üçün vacib şərtdir.

Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi üçün maliyyə və investisiya məsələlərinin əvvəlcədən planlaşdırılması nəzərdə tutulur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında proqramın konkret büdcə vəsaitləri, investisiya bölgüsü və nəzarət mexanizmləri ilə müşayiət olunmasının vacibliyi diqqətə çatdırılıb. Bu yanaşma layihələrin yalnız elan edilməsi deyil, onların real icrasına şərait yaradılması baxımından əhəmiyyətlidir. İstehsal müəssisələrinin yaradılması, texnoloji avadanlıqların alınması, infrastrukturun qurulması və kadr hazırlığı ciddi maliyyə resursları tələb edir. Dövlət vəsaitlərinin, yerli və xarici investisiyaların cəlb edilməsi imkanları layihələrin xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə qiymətləndirilməlidir. Hər bir investisiya qərarı iqtisadi səmərəlilik, uzunmüddətli gəlirlilik və ölkənin strateji maraqları əsasında əsaslandırılmalıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında proqramın maliyyələşdirilməsi və planlaşdırılan tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə bağlı qətiyyətli mövqe ifadə olunub. Bu, sənayenin inkişafının dövlətin iqtisadi gündəliyində mühüm yer tutduğunu göstərir. Eyni zamanda, proqramın icrası zamanı şəffaflıq, məsuliyyət və nəticələrin ölçülməsi vacibdir. Ayrılan resursların səmərəli istifadəsi və layihələrin müəyyən edilmiş müddətlərdə tamamlanması qarşıya qoyulan hədəflərə çatmaq üçün əsas şərtlərdəndir.

Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafının mühüm nəticələrindən biri yeni daimi iş yerlərinin yaradılmasıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Dövlət Proqramı çərçivəsində 5 mindən çox daimi iş yerinin yaradılması potensialı qeyd olunub. Bu göstərici sənaye layihələrinin sosial əhəmiyyətini göstərən əsas məqamlardandır. Yeni iş yerləri yalnız birbaşa hasilat və emal müəssisələrində deyil, həm də nəqliyyat, logistika, texniki xidmət, tikinti, təchizat və digər əlaqəli sahələrdə yarana bilər. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi məşğulluğun artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Regionlarda iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi insanların öz doğma yurdlarına qayıdışı və orada davamlı həyat şəraitinin formalaşması ilə bağlı proseslərə də töhfə verə bilər. İş yerlərinin yaradılması ilə yanaşı, peşəkar kadrların hazırlanması da mühüm məsələdir. Müasir dağ-mədən və metallurgiya müəssisələri texniki biliklərə, mühəndislik bacarıqlarına və müasir avadanlıqlarla işləmək təcrübəsinə malik mütəxəssislərə ehtiyac duyur. Bu baxımdan, təhsil müəssisələri ilə sənaye sektoru arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi, peşə hazırlığı və ixtisasartırma proqramlarının təşkili gələcək inkişaf üçün mühüm istiqamət ola bilər. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyətə başlaması regionlarda xidmət sahələrinin inkişafına da şərait yarada bilər. İşçilərin və müəssisələrin tələbatı yerli sahibkarlıq, ticarət, nəqliyyat və digər xidmət istiqamətlərində yeni imkanlar formalaşdırır.

Dövlət Proqramının iqtisadi nəticələri sırasında ixrac potensialının genişləndirilməsi və büdcə gəlirlərinin artırılması da mühüm yer tutur. Xammalın ölkə daxilində emal edilməsi və hazır məhsul istehsalının genişləndirilməsi Azərbaycanın xarici bazarlara daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsullar çıxarmasına imkan yarada bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı nəticəsində dövlət üçün illik müsbət maliyyə təsirinin 1 milyard manatdan artıq ola biləcəyi gözləntisi səsləndirilib. Bununla yanaşı, dəqiq göstəricilərin hələ müəyyənləşdirilmədiyi də nəzərə alınmalıdır. Bu rəqəm proqramın potensial iqtisadi miqyasını göstərən gözlənti kimi qiymətləndirilməlidir. Faktiki nəticələr layihələrin icra müddətindən, istehsal həcmlərindən, dünya bazarlarında qiymət dəyişikliklərindən, xərclərdən və digər iqtisadi amillərdən asılı olacaq. Sənaye layihələrinin dövlət gəlirlərinə təsiri yalnız birbaşa vergilərlə məhdudlaşmır. Yeni iş yerləri, əlaqəli müəssisələrin fəaliyyəti, ixracdan əldə olunan gəlirlər və regionlarda iqtisadi fəallığın artması daha geniş iqtisadi təsirlər yarada bilər. Bununla belə, bu nəticələrin əldə olunması üçün istehsalın səmərəli təşkili, xərclərin idarə edilməsi, məhsulun keyfiyyəti və satış bazarlarının düzgün müəyyənləşdirilməsi vacibdir.

Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı böyük həcmli investisiyalar, müasir texnologiyalar və uzunmüddətli planlaşdırma tələb edir. Bu səbəbdən dövlət və özəl sektor arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi proqramın həyata keçirilməsində mühüm rol oynaya bilər. Dövlətin iştirakı strateji planlaşdırma, infrastrukturun yaradılması və təbii ehtiyatların idarə olunması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Özəl sektor isə maliyyə resursları, istehsal təcrübəsi və innovativ həllərlə layihələrin inkişafına töhfə verə bilər. Xarici investorların cəlb olunması zamanı da layihələrin ölkə iqtisadiyyatına verəcəyi töhfə əsas götürülməlidir. İnvestisiya yalnız hasilatın artırılmasına deyil, həm də emal müəssisələrinin yaradılmasına, texnologiyaların gətirilməsinə və yerli mütəxəssislərin hazırlanmasına xidmət edə bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu sahədə açıq və nəticəyönümlü yanaşma ifadə olunur. Uyğun şərtlər formalaşdıqda yerli və xarici investorların iştirakı nəzərdən keçirilə bilər. Eyni zamanda, dövlətin strateji maraqları və layihələrin iqtisadi səmərəliliyi əsas meyar olaraq qalmalıdır.

Dövlət Proqramının uğuru onun məzmunu qədər icra mexanizmlərindən də asılıdır. Dördillik proqram çərçivəsində nəzərdə tutulan tədbirlərin ardıcıl həyata keçirilməsi, məsul qurumların fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi və nəticələrin müntəzəm qiymətləndirilməsi vacibdir. Konkret maliyyə bölgüsü və nəzarət mexanizmlərinin müəyyən edilməsi proqramın icrasına sistemli yanaşmanın əsasını təşkil edir. Bu, layihələrin vaxtında tamamlanması, resursların səmərəli istifadəsi və qarşıya qoyulan hədəflərin izlənilməsi üçün imkan yaradır. Dağ-mədən və metallurgiya sahəsində layihələr çoxsaylı texniki və iqtisadi mərhələləri əhatə etdiyindən onların icrasında çevik idarəetmə də əhəmiyyətlidir. Geoloji araşdırmaların nəticələri, bazar şəraiti və texnoloji tələblər layihələrin müəyyən detallarına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən proqramın icrası zamanı planlaşdırma ilə yanaşı, dəyişən şəraitə uyğun qərarların verilməsi də vacibdir. Lakin bu çeviklik müəyyən edilmiş strateji hədəflərin və ekoloji tələblərin qorunması ilə uzlaşdırılmalıdır.

2027-2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı Azərbaycanın iqtisadi şaxələndirmə siyasətində yeni imkanlar yaradan mühüm təşəbbüsdür. Proqram ölkənin mineral ehtiyatlarından səmərəli istifadəni, hasilatdan emala qədər istehsal zəncirinin qurulmasını və sənaye potensialının genişləndirilməsini hədəfləyir. Prezident İlham Əliyevin müşavirədəki çıxışı bu sahənin inkişafının yalnız iqtisadi göstəricilərlə məhdudlaşmadığını, eyni zamanda məşğulluq, regional inkişaf, investisiya, ixrac və ekoloji məsuliyyət kimi mühüm istiqamətləri əhatə etdiyini göstərir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yerləşən yataqların müasir geoloji tədqiqatlarla öyrənilməsi, Naxçıvanda kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi, Filizçay yatağının istismara hazırlanması və Qərb Sənaye Parkında istehsal zəncirinin qurulması proqramın diqqət çəkən istiqamətlərindəndir. Alüminium istehsalının 2030-cu ilin sonunadək 100 min tona çatdırılması hədəfi də metallurgiya sənayesinin genişləndirilməsi baxımından konkret istiqamət müəyyən edir. Bu hədəfin reallaşdırılması iqtisadi əsaslandırma, investisiya qərarları, texnologiyalar və istehsal imkanlarının əlaqələndirilməsini tələb edir. Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi nəticəsində 5 mindən çox daimi iş yerinin yaradılması potensialı, ixrac imkanlarının genişlənməsi və dövlət gəlirlərinə illik 1 milyard manatdan artıq müsbət maliyyə təsiri gözləntisi sənayenin iqtisadi və sosial əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Bu göstəricilərin faktiki reallaşması isə proqramın icrasından və bazar şəraitindən asılı olacaq. Ən mühüm məsələlərdən biri təbii sərvətlərin istifadəsi ilə təbiətin qorunması arasında tarazlığın təmin edilməsidir. Müasir sənaye inkişafı ekoloji standartlara ciddi əməl olunmasını, ətraf mühitə təsirlərin düzgün qiymətləndirilməsini və resurslardan məsuliyyətli istifadəni tələb edir. Azərbaycanın mövcud enerji potensialı, formalaşmış infrastruktur, regionların inkişafı üzrə uzunmüddətli təcrübəsi və yeni investisiya imkanları bu proqramın həyata keçirilməsi üçün mühüm zəmin yaradır. Bununla yanaşı, layihələrin uğuru texniki və iqtisadi əsaslandırmanın keyfiyyətindən, icra intizamından, kadr potensialından və idarəetmənin səmərəliliyindən asılı olacaq. Nəticə etibarilə, Dövlət Proqramı Azərbaycanın təbii sərvətlərini daha geniş sənaye imkanlarına çevirmək, qeyri-neft iqtisadiyyatını gücləndirmək və regionların sosial-iqtisadi inkişafına töhfə vermək məqsədi daşıyır. Bu təşəbbüsün əsas mahiyyəti yeraltı sərvətlərin sadəcə hasil olunması deyil, onların ölkə daxilində emal edilərək daha yüksək əlavə dəyər yaratmasıdır. Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə zəngin təbii ehtiyatları müasir texnologiyalar, səmərəli idarəetmə və ekoloji məsuliyyət prinsipləri ilə uzlaşdırmaqdır. 2027-2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı bu istiqamətdə konkret hədəfləri, icra mexanizmlərini və inkişaf imkanlarını bir araya gətirən mühüm sənəd kimi ölkənin sənaye gələcəyində əhəmiyyətli yer tuta bilər.

Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə

Telegramda izləyin