Azyaşlı qızların taleyi bazarlıq mövzusu deyil: İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikahın acı həqiqətləri

Uşağın uşaqlığını əlindən almaq ənənə deyil, hüquq pozuntusudur! Azyaşlı qızın gələcəyini böyüklərin qərarına, yoxsulluğa, məcburiyyətə və sosial təzyiqə qurban vermək nə mənəvi, nə də hüquqi baxımdan qəbul edilə bilər. İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah problemi cəmiyyətlərin uşaqları qorumaq məsuliyyətini, qadın hüquqlarına münasibətini və qanunların real gücünü sərt şəkildə gündəmə gətirir.

Bu fikirləri Sonxeber.az-a açıqlamasında psixoloq Leyla Alışova bildirib.

"Dünyanın bir sıra bölgələrində qız uşaqları hələ məktəbli olduqları, gələcəkləri haqqında xəyallar qurduqları, həyatın nə olduğunu öyrəndikləri yaşda həyat yoldaşı seçmək, ailə məsuliyyəti daşımaq və hətta ana olmaq məcburiyyəti ilə üzləşirlər. Onların qarşısında universitetə daxil olmaq, peşə qazanmaq, müstəqil həyat qurmaq əvəzinə nikah, məişət yükü, erkən hamiləlik və bəzən zorakılıq dayanır. Bu, sadəcə sosial problem deyil. Bu, uşağın hüquqlarının, sağlamlığının və gələcəyinin təhlükə altına atılmasıdır.

Ən acınacaqlısı odur ki, bəzi hallarda bu faciə ailə qərarı, adət-ənənə, maddi zərurət və ya dini dəyərlər adı altında əsaslandırılır. Halbuki heç bir ənənə uşağın hüquqlarından üstün ola bilməz. Heç bir maddi çətinlik qız uşağının gələcəyini nikah yolu ilə həll ediləcək məsələ kimi təqdim etməyə haqq qazandırmır. Heç bir dini və ya mədəni arqument uşağın sağlamlığını, təhsilini və təhlükəsizliyini ikinci plana keçirə bilməz. Uşağın müdafiəsizliyindən istifadə etməklə onun həyatını müəyyənləşdirmək ailə məsuliyyəti deyil, ciddi sosial və hüquqi problemdir.

İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikahın müxtəlif formaları mövcuddur. Lakin bu ölkələri eyni hüquqi və sosial çərçivədə qiymətləndirmək düzgün olmaz. Hər birinin qanunvericiliyi, ictimai quruluşu və problemin miqyası fərqlidir. Bununla belə, ortaq sual dəyişmir: niyə bəzi cəmiyyətlərdə qız uşağının təhsil almaq, təhlükəsiz böyümək və öz gələcəyini qurmaq hüququ hələ də ailənin, sosial mühitin və köhnəlmiş düşüncələrin təzyiqi qarşısında zəifləyir?İranda nikah yaşına dair hüquqi normalar bu problemin nə qədər ciddi olduğunu göstərir. Ölkənin mülki qanunvericiliyinin 1041-ci maddəsinə əsasən, qızların 13, oğlanların 15 yaşından əvvəl nikahı müəyyən şərtlərlə, qanuni nümayəndənin icazəsi və səlahiyyətli məhkəmənin qərarı ilə mümkün ola bilər. Bu yanaşma uşaqların müdafiəsi baxımından əsaslı narahatlıq doğurur. Çünki hüquqi istisnanın mövcudluğu uşağın həmin yaşda ailə məsuliyyətinə hazır olması demək deyil. Qanunla müəyyən şəraitdə mümkün sayılan nikah tibbi, psixoloji və sosial baxımdan təhlükəsiz nikahla eyniləşdirilə bilməz.
Əsas məsələ budur: 13 yaşlı uşaq öz həyatının onilliklər sonrakı nəticələrini nə dərəcədə dərk edə bilər? O, təhsilini davam etdirmək, peşə seçmək, iqtisadi müstəqillik qazanmaq və münasibətdə öz hüquqlarını qorumaq üçün hansı imkanlara malikdir? Uşağın gələcəyinə təsir edən qərarın onun yerinə böyüklər tərəfindən verilməsi hansı hallarda həqiqi seçim sayıla bilər? Bu sualların cavabı erkən nikahın arxasında gizlənən hüquqi və mənəvi ziddiyyəti üzə çıxarır.

Erkən nikahı müdafiə edənlər bəzən ailənin razılığını əsas arqument kimi irəli sürürlər. Ancaq valideynin razılığı uşağın bütün hüquqlarından imtina etməsi demək deyil. Uşağın hüquqları yalnız ailənin iradəsindən asılı ola bilməz. Əgər ailənin qərarı uşağın təhsilini dayandırır, sağlamlığını riskə atır və gələcək seçimlərini məhdudlaşdırırsa, dövlətin müdaxiləsi zərurətə çevrilir. Dövlətin vəzifəsi baş verənləri kənardan izləmək deyil, uşağı real təhlükədən qorumaqdır.

Əfqanıstanda isə vəziyyət daha ağır və mürəkkəb mənzərə yaradır. Uzun illər davam edən münaqişələr, yoxsulluq, humanitar böhran və qızların təhsil imkanlarına qoyulan ciddi məhdudiyyətlər onların gələcək perspektivlərini daraldıb. 2021-ci ildən sonra Taliban hakimiyyətinin qızların orta və ali təhsilinə tətbiq etdiyi qadağalar və məhdudiyyətlər bu böhranı daha da dərinləşdirib. Təhsil qapıları bağlanan, işləmək və ictimai həyatda iştirak etmək imkanları məhdudlaşdırılan qızların qarşısında müstəqil həyat qurmaq üçün getdikcə daha az yol qalır.

Bu şəraitdə erkən nikahın ailənin iqtisadi çətinliyindən çıxış yolu kimi təqdim olunması xüsusilə təhlükəlidir. Yoxsulluq içində yaşayan ailələr bəzən qızlarını nikaha verməklə onların gələcəyini təmin etdiklərini düşünə bilərlər. Lakin uşağın təhsilini, azadlığını və sağlamlığını təhlükəyə atan qərar problemi həll etmir, əksinə, onun nəticələrini daha ağırlaşdırır. Qızın məktəbdən uzaqlaşdırılması, iqtisadi asılı vəziyyətə salınması və erkən yaşda ailə məsuliyyəti daşımağa məcbur edilməsi yoxsulluqdan qurtuluş deyil, yeni asılılıq formasıdır.
Əfqanıstanda qızların təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması ilə erkən nikah riskinin bir-birini gücləndirməsi xüsusi narahatlıq doğurur. Məktəbdən kənarda qalan qızın gələcək peşə imkanları azalır, iqtisadi müstəqillik qazanması çətinləşir, sosial müdafiə şəbəkəsi zəifləyir. Beləliklə, əvvəlcə təhsil hüququ məhdudlaşdırılır, sonra bu məhdudiyyətin yaratdığı çıxılmaz vəziyyət erkən nikaha bəraət qazandırmaq üçün istifadə oluna bilir. Uşağın qarşısında əvvəlcə imkanlar bağlanır, sonra isə həmin imkanların yoxluğu onun taleyini məhdudlaşdıran qərarın səbəbi kimi göstərilir. Bu, aradan qaldırılmalı olan təhlükəli bir dövrdür.

Əfqanıstanın acı reallığı beynəlxalq ictimaiyyət üçün də ciddi sınaqdır. Qız uşaqlarının təhsil hüququndan məhrum edilməsi və onların erkən nikah təhlükəsi qarşısında müdafiəsiz qalması yalnız bir ölkənin daxili məsələsi kimi kənara qoyulmamalıdır. Uşaqların fundamental hüquqları beynəlxalq öhdəliklərin, insan ləyaqətinin və ümumbəşəri prinsiplərin ayrılmaz hissəsidir. Beynəlxalq təşkilatlar, humanitar qurumlar və hüquq müdafiəçiləri qızların təhsilə qayıtması, risk altında olan ailələrə yardım göstərilməsi və erkən nikahın qarşısının alınması üçün ardıcıl fəaliyyət göstərməlidirlər.

Ərəb ölkələrində də erkən nikah məsələsinə münasibət birmənalı deyil. Regionun bütün ölkələrini eyni qəlibə salmaq olmaz, lakin Yəmən kimi münaqişədən əziyyət çəkən ölkələrdə qız uşaqlarının müdafiəsi ilə bağlı problemlər xüsusilə kəskinləşir. Müharibə, yoxsulluq, məcburi köçkünlük, təhsil imkanlarının məhdudlaşması və sosial xidmətlərin zəifləməsi erkən nikah riskini artıran amillərdəndir. Belə şəraitdə qız uşağının taleyi bəzən onun arzuları və ehtiyacları əsasında deyil, ailənin yaşamaq uğrunda mübarizəsi və cəmiyyətin təzyiqi fonunda müəyyənləşdirilir.

Bu zaman nikahın uşağı qoruduğu barədə irəli sürülən iddialar ciddi suallar doğurur. Uşağı erkən nikaha cəlb etmək onu yoxsulluqdan, təhlükədən və qeyri-müəyyən gələcəkdən avtomatik xilas etmir. Əksinə, o, təhsildən məhrum ola, həyat yoldaşından iqtisadi asılı vəziyyətə düşə, erkən hamiləlik və zorakılıq riski ilə üzləşə bilər. Uşağın təhlükəsizliyini təmin etməyin yolu onun həyatını daha çox məhdudlaşdırmaq deyil, təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə və hüquqi yardım imkanlarını genişləndirməkdir.

Erkən nikahın ən ağır nəticələrindən biri qız uşağının sağlamlığına vurulan zərbədir. Yeniyetməlik dövründə orqanizm hələ inkişaf edir və hamiləliklə bağlı risklər yaş, ümumi sağlamlıq vəziyyəti və tibbi xidmətə çıxışdan asılı olaraq arta bilər. Hamiləlik və doğuş zamanı ağırlaşmalar, anemiya və psixoloji gərginlik qızın həyatına ciddi təsir göstərə bilər. Tibbi yardıma çıxışın məhdud olduğu bölgələrdə bu təhlükələr daha da artır.
Amma uşağın yaşadığı faciəni yalnız tibbi göstəricilərlə ölçmək mümkün deyil. Təsəvvür edin: məktəbə getməli, dostları ilə ünsiyyət qurmalı, dünyanı tanımalı olan bir qız birdən-birə ailə məsuliyyəti ilə üzləşir. Onun öz istəklərini ifadə etmək, qorxularını bölüşmək, münasibətdən imtina etmək və ya gələcəyi barədə qərar vermək imkanları məhdudlaşdırıla bilər. Bəzən uşağın etirazı eşidilmir, susması razılıq kimi qəbul edilir, ailənin qərarı isə müzakirəyə bağlanmış məsələ sayılır. Halbuki qorxu içində susan uşağın sükutu könüllü razılıq deyil.

Erkən nikahdan doğan psixoloji yaralar da uzun müddət davam edə bilər. Öz yaşına uyğun inkişaf imkanlarından məhrum olmaq, ailəsindən və dostlarından uzaqlaşmaq, erkən analıq məsuliyyəti daşımaq, zorakılıq və təzyiq altında yaşamaq uşağın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Belə qızların bir qismi yardım istəməyə çəkinir, çünki ailənin nüfuzuna xələl gətirməkdə günahlandırılmaqdan və ya cəmiyyət tərəfindən qınanmaqdan qorxurlar. Beləliklə, problem yalnız erkən nikahın baş verməsi ilə bitmir; onu gizlədən sosial mühit də uşağın müdafiəsini çətinləşdirir.

Burada açıq danışılmalı olan daha bir məsələ var: erkən nikah yoxsulluğun və gender bərabərsizliyinin nəsildən-nəslə ötürülməsinə şərait yarada bilər. Təhsilini yarımçıq qoyan qızın peşə qazanmaq, iş tapmaq və öz gəlirini əldə etmək imkanları azalır. İqtisadi asılılıq onun ailədaxili qərarlarda iştirakını zəiflədə bilər. Əgər zorakılıqla üzləşərsə, maddi imkanlarının olmaması təhlükəli münasibətdən uzaqlaşmasını çətinləşdirə bilər. Bu vəziyyətdə uşağın gələcəyi üzərində nəzarət tədricən başqalarının əlinə keçir.

Ona görə də erkən nikaha qarşı mübarizə yalnız nikah yaşını müəyyən edən qanunlarla məhdudlaşmamalıdır. Qanunlar uşaqları qorumaq üçün aydın yaş hədləri müəyyən etməli, istisnalar onların müdafiəsini zəiflətməməli, məcburi və qeyri-rəsmi birliklər də hüquqi nəzarətdən kənarda qalmamalıdır. Uşaqların nikaha cəlb edilməsi, məcburiyyət və zorakılıq halları araşdırılmalı, zərər çəkən uşaqlara hüquqi və sosial yardım göstərilməlidir. Ən vacibi isə bu tədbirlərin kağız üzərində qalmaması, real həyatda işləməsidir.

Azərbaycan üçün də bu mövzu konkret nəticələr çıxarmağı tələb edir. Erkən nikahın qarşısının alınması dövlət qurumlarının, məktəblərin, ailələrin, ictimai təşkilatların və medianın birgə məsuliyyəti kimi qəbul edilməlidir. Məktəbdən yayınan qızların səbəbləri araşdırılmalı, erkən nikah riski olan uşaqlar vaxtında müəyyənləşdirilməli, müəllimlərin, psixoloqların və sosial işçilərin müdafiə mexanizmləri ilə əlaqəsi gücləndirilməlidir. Ailələrə sosial dəstək göstərilməli, uşaqların təhsildən yayınmasına və məcburiyyət altında nikaha cəlb edilməsinə laqeyd yanaşılmamalıdır.

Xüsusilə kəndlərdə və həssas sosial qruplar arasında maarifləndirmə tədbirləri formal xarakter daşımamalıdır. Valideynlərə erkən nikahın tibbi, psixoloji, sosial və hüquqi nəticələri konkret və anlaşılan dildə izah edilməlidir. Qız uşaqlarına öz hüquqlarını öyrənmək, təhlükə ilə üzləşdikdə kömək istəmək və etibarlı müdafiə mexanizmlərinə müraciət etmək imkanları yaradılmalıdır. Erkən nikah təhlükəsi barədə məlumat verən şəxslərin təhlükəsizliyi və məxfiliyi də qorunmalıdır.

Dövlət qurumları erkən nikah hallarına yalnız baş verdikdən sonra reaksiya verməklə kifayətlənməməlidir. Məqsəd uşağı vaxtında qorumaq, məcburiyyətin qarşısını almaq və onu təhsildən, ailə dəstəyindən və gələcək imkanlarından məhrum etməməkdir. Hər bir şübhəli hal uşağın maraqları nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməli, müdafiə tədbirləri onun təhlükəsizliyini və ləyaqətini əsas götürməlidir.
Media da bu məsələdə xüsusi məsuliyyət daşıyır. Erkən nikah hadisələri sensasiya, adət-ənənə mübahisəsi və ya ailədaxili qalmaqal kimi təqdim edilməməlidir. Jurnalistlər uşaqların şəxsiyyətini və şəxsi həyatını qorumaqla yanaşı, problemin səbəblərini, hüquqi boşluqları və sosial nəticələrini araşdırmalıdırlar. Qız uşağının yaşadığı faciəni onun özünün və ya ailəsinin üzərinə atmaq əvəzinə, onu bu vəziyyətə gətirən şəraitə diqqət yetirilməlidir.

Dini və ictimai liderlər də susqun qalmamalıdırlar. Uşaqların hüquqlarını müdafiə etmək, qızların təhsilini dəstəkləmək və zorakılığa qarşı çıxmaq cəmiyyətin mənəvi məsuliyyətinin bir hissəsidir. Ənənə uşağı qoruyursa, dəyər daşıyır; onun sağlamlığına, azadlığına və gələcəyinə zərər verirsə, yenidən qiymətləndirilməlidir. Keçmişdən gələn hər bir praktikanı toxunulmaz elan etmək cəmiyyətin inkişafını dayandırmaq deməkdir.

İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrinin təcrübəsi bir həqiqəti sərt şəkildə ortaya qoyur: uşaqların hüquqları yalnız qanunlarda yazılan müddəalarla qorunmur. Onları müdafiə etmək üçün siyasi iradə, işlək hüquqi mexanizmlər, əlçatan təhsil, sosial dəstək və ictimai mövqe lazımdır. Qız uşağının taleyini ailənin maddi vəziyyətindən, yaşadığı bölgədən və cəmiyyətin köhnəlmiş düşüncələrindən asılı vəziyyətdə qoymaq olmaz.
Uşağın uşaqlığını əlindən almaqla onun gələcəyini qurmaq mümkün deyil. Azyaşlı qızı nikaha cəlb etməklə onu böyütmək, qorumaq və ya həyata hazırlamaq olmaz. Əksinə, onun inkişafına mane olmaq, seçimlərini məhdudlaşdırmaq və üzərinə yaşına uyğun olmayan məsuliyyət qoymaqla gələcəyinə zərbə vurulur.
Bu problemə qarşı münasibət də qəti olmalıdır: uşağın hüquqları müzakirə predmeti deyil, qorunmalı olan fundamental hüquqlardır. Qız uşağı ailənin iqtisadi yükünü azaltmaq vasitəsi, ənənələrin qorunması naminə qurban və ya böyüklərin qərarlarını qəbul etməli olan müdafiəsiz şəxs kimi görülməməlidir. O, öz gələcəyi olan, təhsil almaq, təhlükəsiz yaşamaq və ləyaqətlə böyümək hüququna malik insandır.

İran, Əfqanıstan və digər ölkələrdə erkən nikahın qurbanı olan qızların taleyi dünyaya ciddi xəbərdarlıqdır. Hər gecikmiş müdaxilə yeni bir uşağın məktəbdən ayrılması, sağlamlığının riskə düşməsi və gələcək imkanlarının daralması demək ola bilər. Cəmiyyətlərin inkişafı qızların neçə yaşında ərə verilməsi ilə deyil, onların nə qədər azad, savadlı, sağlam və təhlükəsiz böyüməsi ilə ölçülməlidir. Əsl mənəvi dəyər uşağı ənənənin arxasında gizlənən təzyiqdən qorumaqdır. Əsl dövlət məsuliyyəti isə hər bir qızın uşaqlığını yaşamasına və gələcəyini özü qura biləcəyi şəraitdə böyüməsinə təminat verməkdir".

Röyalə Xəyal

Telegramda izləyin