Uşaqların və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən əsas amildir

"Uşaqların və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı hər bir dövlətin gələcəyini, cəmiyyətin sağlamlığını və milli-mənəvi dəyərlərin davamlılığını müəyyən edən ən mühüm məsələlərdən biridir. Çünki sağlam, savadlı, vətənpərvər, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik gənc nəslin yetişdirilməsi yalnız ailənin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin və dövlətin qarşısında dayanan strateji vəzifədir. Uşaqlara göstərilən diqqət, onların təhsilinə, sağlamlığına, psixoloji vəziyyətinə və mənəvi tərbiyəsinə ayrılan qayğı əslində ölkənin sabahına qoyulan sərmayədir".

Bunu Sonxeber.az-a danışan deputat Jalə Əliyeva bildirib.

Deputat qeyd edib ki, müasir dünyada elmi-texniki tərəqqi, rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi uşaqların və gənclərin dünyagörüşünə, davranışlarına, düşüncə tərzinə ciddi təsir göstərir:

"Bu dəyişikliklər gənc nəslin inkişafı üçün yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı, müəyyən təhlükələri də meydana çıxarır. İnformasiya bolluğu, zərərli məzmunlar, virtual asılılıq, aqressiv davranışların təbliği, yanlış həyat modellərinin nümunə kimi təqdim edilməsi uşaqların mənəvi və psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də gənc nəslin fiziki cəhətdən sağlam, mənəvi baxımdan güclü və intellektual cəhətdən inkişaf etmiş şəxsiyyət kimi formalaşması üçün sistemli və məqsədyönlü fəaliyyətə ehtiyac var.

Uşağın sağlam inkişafı ilk növbədə ailədən başlayır. Ailə uşağın dünyanı tanıdığı, insanlarla münasibət qurmağı öyrəndiyi, yaxşı ilə pisi fərqləndirməyə başladığı ilk sosial mühitdir. Valideynlərin övladlarına münasibəti, onlarla ünsiyyəti, şəxsi davranışları və ailədə formalaşdırdıqları mənəvi atmosfer uşağın gələcək xarakterinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır. Sevgi, qayğı, qarşılıqlı hörmət və etimad mühitində böyüyən uşaq, bir qayda olaraq, özünə inamlı, məsuliyyətli və başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşan şəxsiyyət kimi formalaşmaq üçün daha əlverişli imkan əldə edir.

Lakin uşağın tərbiyəsi yalnız maddi təminatla məhdudlaşmamalıdır. Övladına yaxşı geyim, qida və təhsil şəraiti yaratmaq vacibdir, amma bunlarla yanaşı, onunla vaxt keçirmək, problemlərini dinləmək, hisslərini anlamaq və düşüncələrinə hörmət etmək də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Bəzən valideynlər uşağın dərslərinə, qiymətlərinə və gələcək peşəsinə böyük diqqət ayırsalar da, onun emosional ehtiyaclarını nəzərdən qaçırırlar. Halbuki uşağın daxilində yaşadığı narahatlıq, qorxu, özünə inamsızlıq və anlaşılmamaq hissi vaxtında diqqət görmədikdə gələcəkdə daha ciddi problemlərə çevrilə bilər.

Uşaqların mənəvi inkişafı onların yalnız müəyyən qaydaları əzbərləməsi deyil, həmin qaydaların mahiyyətini anlaması və gündəlik davranışlarında tətbiq etməsidir. Dürüstlük, ədalətlilik, mərhəmət, böyüklərə hörmət, kiçiklərə qayğı, zəhmətkeşlik, məsuliyyət və başqalarının hüquqlarını tanımaq kimi keyfiyyətlər uşaqlara erkən yaşlardan aşılanmalıdır. Bu dəyərlər yalnız nəsihətlə deyil, valideynlərin, müəllimlərin və cəmiyyətin digər üzvlərinin şəxsi nümunəsi ilə möhkəmlənir. Uşağa dürüst olmağı tövsiyə edən böyüyün öz davranışlarında dürüstlük nümayiş etdirməsi tərbiyənin təsirini artıran əsas amillərdəndir".

Deputat söyləyib ki, mənəvi tərbiyənin mühüm istiqamətlərindən biri də milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və gənc nəslə ötürülməsidir:

"Azərbaycan xalqının zəngin tarixi, mədəniyyəti, ədəbiyyatı, adət-ənənələri, ailə institutuna verdiyi dəyər və humanist prinsipləri uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm yer tutur. Gənclər öz xalqının tarixini, dilini, mədəni irsini və dövlətçilik ənənələrini dərindən öyrənməklə milli kimliklərini daha yaxşı dərk edir, eyni zamanda başqa xalqların mədəniyyətinə və hüquqlarına hörmət etməyi mənimsəyirlər. Milli dəyərlərə bağlılıq müasir biliklərə yiyələnməyə, dünyaya açıq olmağa və yenilikləri qəbul etməyə maneə deyil. Əksinə, sağlam milli kimliklə müasir düşüncənin uzlaşdırılması gənclərin daha yetkin şəxsiyyət kimi yetişməsinə şərait yaradır.

Uşaqların fiziki inkişafı isə onların sağlam həyat tərzi, düzgün qidalanma, kifayət qədər yuxu, hərəkətlilik və müntəzəm tibbi nəzarətlə sıx bağlıdır. Müasir dövrdə bir çox uşağın asudə vaxtını telefon, planşet və kompüter qarşısında keçirməsi, açıq havada az hərəkət etməsi və idmana kifayət qədər vaxt ayırmaması narahatlıq doğuran məsələlərdəndir. Fiziki fəallığın azlığı uşaqların ümumi sağlamlığına, yuxu rejiminə, diqqətinə və gündəlik fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də valideynlər və təhsil müəssisələri uşaqların yaşına uyğun hərəkətliliyini artırmalı, idmanla məşğul olmasına, açıq havada vaxt keçirməsinə və sağlam vərdişlər qazanmasına dəstək verməlidirlər.

İdmanın əhəmiyyəti yalnız bədənin möhkəmləndirilməsi ilə bitmir. İdman uşaqlara intizamlı olmağı, qarşıya məqsəd qoymağı, çətinlikləri aşmağı, komanda daxilində əməkdaşlıq etməyi və məğlubiyyəti düzgün qəbul etməyi öyrədir. Müntəzəm fiziki fəaliyyət gənclərin özünəinamının inkişafına və sağlam sosial münasibətlər qurmasına da töhfə verə bilər. Bu baxımdan məktəblərdə idman dərslərinin keyfiyyətinin artırılması, idman infrastrukturu imkanlarının genişləndirilməsi və müxtəlif idman növlərinə əlçatanlığın təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır".

Deputat vurğulayıb ki, sağlam həyat tərzinin təşviqi ilə yanaşı, uşaqların qidalanma məsələsi də diqqətdə saxlanılmalıdır:

"Balanslı qidalanma, təmiz suya çıxış, yaşa uyğun yuxu rejimi və gigiyena qaydalarına əməl olunması fiziki inkişafın əsas şərtlərindəndir. Uşaqlara sağlamlıqla bağlı düzgün məlumat vermək, onlarda zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq və öz sağlamlıqlarına məsuliyyətlə yanaşmaq düşüncəsi formalaşdırmaq vacibdir. Bu prosesdə valideynlərin, məktəblərin, səhiyyə işçilərinin və aidiyyəti dövlət qurumlarının əməkdaşlığı mühüm rol oynayır.Gənc nəslin inkişafında məktəbin rolu da əvəzsizdir. Məktəb yalnız biliklərin öyrədildiyi məkan deyil, həm də uşaqların sosiallaşdığı, ünsiyyət qurmağı, əməkdaşlıq etməyi və məsuliyyət daşımağı öyrəndiyi mühitdir. Müəllim şagirdə yalnız fənn bilikləri verməklə kifayətlənməməli, onun fərdi xüsusiyyətlərini, bacarıqlarını və inkişaf ehtiyaclarını da nəzərə almalıdır. Şagirdlərin sual verməsinə, sərbəst düşünməsinə, fikirlərini əsaslandırmasına və yaradıcı yanaşmasına şərait yaradılması onların intellektual və mənəvi inkişafını gücləndirir.

Məktəb mühitində psixoloji təhlükəsizlik və qarşılıqlı hörmətin təmin edilməsi də vacibdir. Bullinq, təhqir, ayrı-seçkilik, fiziki və psixoloji zorakılıq uşağın özünəinamına, təhsil nəticələrinə və sosial münasibətlərinə ciddi zərər vura bilər. Belə halların qarşısının alınması üçün məktəb rəhbərliyi, müəllimlər, valideynlər və psixoloqlar birgə fəaliyyət göstərməlidirlər. Uşaqlar bilməlidirlər ki, onlar üzləşdikləri problemləri qorxmadan etibar etdikləri böyüklərlə bölüşə və lazımi dəstək ala bilərlər. Zorakılığın qarşısını almaq üçün yalnız hadisə baş verdikdən sonra müdaxilə etmək deyil, həm də hörmətə, empatiyaya və münaqişələrin dinc yolla həllinə əsaslanan mühit yaratmaq lazımdır.

Müasir dövrdə uşaqların psixoloji sağlamlığı məsələsi xüsusi diqqət tələb edir. Təhsil yükü, ailədaxili münaqişələr, sosial təzyiqlər, gələcəklə bağlı narahatlıqlar və sosial şəbəkələrdə özünü başqaları ilə müqayisə etmək uşaqlarda və yeniyetmələrdə gərginlik yarada bilər. Hər uşağın emosional ehtiyacları fərqlidir və bu fərqlər nəzərə alınmalıdır. Uşağın davranışında kəskin dəyişikliklər, davamlı kədər, özünə qapanma, dərsə marağın azalması və ya aqressivliyin artması müşahidə edildikdə səbəbləri araşdırmaq, onu günahlandırmadan dinləmək və zərurət olduqda mütəxəssis dəstəyinə müraciət etmək vacibdir".

Deputat bildirib ki, sosial şəbəkələrin uşaqların mənəvi inkişafına təsiri də ciddi yanaşma tələb edən məsələlərdəndir:

"Rəqəmsal platformalar bilik əldə etmək, yaradıcılığı inkişaf etdirmək və dünyada baş verən hadisələrdən xəbər tutmaq üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, yanlış məlumatlar, kiberzorakılıq, təhlükəli çağırışlar, şəxsi məlumatların yayılması və qeyri-real həyat standartlarının təbliği uşaqlar üçün risklər yarada bilər. Bu səbəbdən uşaqlara internetdən düzgün istifadə qaydaları öyrədilməli, onların yaşına uyğun təhlükəsizlik tədbirləri görülməli və rəqəmsal savadlılığı artırılmalıdır. Məqsəd uşaqları texnologiyadan tamamilə uzaqlaşdırmaq deyil, onlara rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz, məsuliyyətli və düşünülmüş davranmağı öyrətməkdir.

Burada valideyn nəzarəti ilə uşağın şəxsi sərhədləri arasında tarazlığın qorunması da vacibdir. Qadağalar və cəzalar hər zaman problemi həll etmir. Uşağa müəyyən qaydaların niyə tətbiq edildiyini izah etmək, onunla açıq söhbət aparmaq və etimad münasibəti yaratmaq daha səmərəli nəticə verə bilər. Uşaq bilməlidir ki, internetdə qarşılaşdığı şübhəli və ya narahatedici vəziyyət barədə valideyninə məlumat verdikdə alçaldılmayacaq, əksinə, dəstək görəcək.

Gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı onların vətənpərvərlik ruhunda yetişdirilməsi ilə də sıx əlaqəlidir. Vətənpərvərlik yalnız şüarlarla ifadə olunan hiss deyil, ölkənin qanunlarına hörmət, dövlətin inkişafına töhfə vermək, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaq, tarixi yaddaşı qorumaq və ictimai maraqlara həssas yanaşmaq deməkdir. Gənclər Azərbaycanın tarixini, müstəqillik uğrunda mübarizəsini, mədəni irsini və dövlətçilik ənənələrini öyrənməklə öz üzərlərinə düşən vəzifələri daha dərindən anlaya bilərlər. Bu tərbiyə prosesi eyni zamanda sülhə, insan hüquqlarına, qarşılıqlı hörmətə və müxtəlifliyə dözümlü yanaşma prinsiplərini də əhatə etməlidir.

Uşaqların və gənclərin inkişafında kitab mütaliəsinin, incəsənətin və yaradıcılığın rolu da böyükdür. Kitab oxumaq təfəkkürü genişləndirir, söz ehtiyatını artırır, diqqəti gücləndirir və insanın hadisələrə müxtəlif baxış bucaqlarından yanaşmasına kömək edir. Musiqi, rəsm, teatr, rəqs və digər yaradıcı fəaliyyətlər isə uşaqların istedadlarını üzə çıxarmağa, emosiyalarını ifadə etməyə və özlərini daha yaxşı tanımağa imkan yaradır. Buna görə də ailələrdə mütaliə mədəniyyətinin təşviqi, məktəblərdə kitabxanaların və yaradıcı dərnəklərin fəaliyyətinin gücləndirilməsi, uşaqların mədəni tədbirlərdə iştirakının dəstəklənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Gənclərin asudə vaxtının səmərəli təşkili də onların mənəvi və fiziki inkişafına təsir göstərən amillərdəndir. İdman klubları, kitabxanalar, yaradıcılıq mərkəzləri, könüllülük proqramları və ictimai təşəbbüslər gənclərin bacarıqlarını inkişaf etdirməsi, yeni dostluqlar qurması və cəmiyyətə fayda verməsi üçün imkan yaradır. Bu fəaliyyətlər gəncləri məsuliyyətli qərarlar qəbul etməyə, komanda ilə işləməyə və sosial problemlərə laqeyd qalmamağa təşviq edir. Xüsusilə regionlarda yaşayan uşaqların və gənclərin idman, mədəniyyət və təhsil imkanlarına bərabər çıxışının təmin edilməsi sosial ədalət baxımından vacibdir.

Uşaqların inkişafı ilə bağlı məsələlərdə sosial müdafiə və bərabər imkanlar da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Maddi çətinliklər yaşayan ailələrin, valideyn himayəsindən məhrum uşaqların, əlilliyi olan uşaqların və xüsusi təhsil ehtiyacları olan şagirdlərin keyfiyyətli təhsil, səhiyyə, idman və mədəniyyət imkanlarından yararlanması üçün müvafiq şərait yaradılmalıdır. Heç bir uşaq maddi vəziyyətinə, sağlamlıq imkanlarına və ya yaşadığı əraziyə görə inkişaf imkanlarından məhrum qalmamalıdır. İnklüziv və əlçatan mühitin yaradılması yalnız sosial dəstək tədbiri deyil, eyni zamanda cəmiyyətin ümumi inkişafına xidmət edən vacib yanaşmadır.

Bu istiqamətdə dövlətin həyata keçirdiyi uşaq və gənclər siyasəti, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyəti, idman infrastrukturunun inkişafı, sosial müdafiə mexanizmləri və ailələrə göstərilən dəstək mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, dövlət qurumlarının fəaliyyəti vətəndaş cəmiyyətinin, qeyri-hökumət təşkilatlarının, təhsil müəssisələrinin, mütəxəssislərin və medianın təşəbbüsləri ilə tamamlanmalıdır. Uşaqların hüquqlarının qorunması, sağlam həyat tərzinin təşviqi, zorakılığın qarşısının alınması və gənclərin maarifləndirilməsi istiqamətində birgə fəaliyyət daha davamlı nəticələr verə bilər".

"Media da bu məsələdə mühüm ictimai məsuliyyət daşıyır. Televiziya kanalları, xəbər saytları və sosial media platformaları uşaqların və gənclərin inkişafına müsbət təsir göstərə biləcək maarifləndirici materiallara daha çox yer verməlidir. Sağlam həyat tərzi, ailə münasibətləri, təhsil, milli-mənəvi dəyərlər, psixoloji sağlamlıq və rəqəmsal təhlükəsizlik barədə keyfiyyətli məlumatların yayılması cəmiyyətin maariflənməsinə kömək edə bilər. Eyni zamanda, uşaqların iştirak etdiyi hadisələr işıqlandırılarkən onların şəxsi həyatının toxunulmazlığı, ləyaqəti və təhlükəsizliyi qorunmalıdır.

Ən vacib məqamlardan biri də uşaqların fikirlərinə qulaq asmaqdır. Uşağı yalnız qərarların icraçısı kimi görmək əvəzinə, onun yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun şəkildə düşüncələrini ifadə etməsinə, seçim etməsinə və məsuliyyət daşımasına imkan verilməlidir. Bu yanaşma uşaqlarda müstəqil düşüncə, özünəinam və təşəbbüskarlıq formalaşdırır. Eyni zamanda, uşaqların hüquq və vəzifələri barədə məlumatlandırılması onların həm öz hüquqlarını müdafiə etməsinə, həm də başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşmasına şərait yaradır.
Nəticə etibarilə, uşaqların və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı ayrı-ayrılıqda həll edilə biləcək məsələlər deyil. Sağlam bədən, güclü mənəviyyat, keyfiyyətli təhsil, psixoloji dayanıqlıq və sosial məsuliyyət bir-birini tamamlayan amillərdir. Bu istiqamətdə uğur qazanmaq üçün ailə, məktəb, dövlət və cəmiyyət arasında davamlı əməkdaşlıq qurulmalı, uşaqların ehtiyacları vaxtında müəyyənləşdirilməli və onların inkişafına mane olan problemlərə sistemli yanaşılmalıdır.

Unutmaq olmaz ki, uşaqlara bu gün göstərilən qayğı sabah cəmiyyətin qazancı olacaq. Onların sağlam böyüməsi, keyfiyyətli təhsil alması, mənəvi dəyərlərə yiyələnməsi və öz potensialını reallaşdırması Azərbaycanın gələcək inkişafının əsas şərtlərindəndir. Gənc nəslə diqqət yalnız müəyyən günlərdə səsləndirilən çağırışlarla məhdudlaşmamalı, gündəlik həyatımızda konkret addımlarla özünü göstərməlidir. Çünki güclü dövlətin, sağlam cəmiyyətin və təhlükəsiz gələcəyin təməli uşaqlara verilən tərbiyədən, yaradılan imkanlardan və onlara göstərilən qayğının keyfiyyətindən başlayır"- deyə, deputat qeyd edib.

P.S. Yazı Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə "Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı" mövzusuna uyğun olaraq dərc edilir

Aysel Yusifqızı

Telegramda izləyin