Güzgüdə mərhumların üzünü görmək: Dini həqiqət, yoxsa illüziya?

Yarımqaranlıqda güzgüyə baxarkən vəfat etmiş şəxslərin üzlərini görməyin mümkünlüyü ilə bağlı iddialar dini inanclar və xalq arasında yayılan təsəvvürlər baxımından maraq doğurur. Xüsusilə, ruhlarla əlaqə qurmaq və dünyasını dəyişmiş insanları görmək kimi iddiaların İslam dinində hansı əsaslara söykəndiyi sual yaradır. Bu məsələdə dini mənbələrdəki məlumatları xalq inanclarından ayırmaq və Quranda, eləcə də hədislərdə bu barədə konkret nə deyildiyini araşdırmaq vacibdir.

Bəs, yarımqaranlıqda güzgüyə baxaraq vəfat etmiş şəxslərin üzlərini görməyin İslamda hər hansı dini əsası varmı? İslam dini ruhlarla əlaqə qurmaq və ölən şəxsləri görməklə bağlı inancları necə izah edir və bu cür iddiaların dini mənbələrə əsaslanıb-əsaslanmadığını necə müəyyənləşdirmək olar?
Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a açıqlama verən ilahiyyatçı Əkrəm Həsənov bildirib ki, İslam dininə görə insan dünyasını dəyişdikdən sonra ruh bədəndən ayrılır. Qurani-Kərimdə yuxu ilə ölüm arasında əlaqə olduğu bildirilir.

"Allah buyurur: "Allah ölüm zamanı canları alar, ölməyənlərin canlarını isə yuxuda alar. Ölümünə hökm verdiyi kəsin canını saxlayar, digərini isə müəyyən müddətədək geri qaytarar" (əz-Zumər, 39:42). Bununla belə, ruhun mahiyyəti və ölüm sonrası vəziyyəti insanın tam şəkildə dərk edə bilmədiyi məsələlərdəndir. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Səndən ruh haqqında soruşurlar. De: Ruh Rəbbimin əmrindəndir. Sizə isə yalnız az bir bilik verilmişdir" (əl-İsra, 17:85). Bu ayə ruh haqqında biliklərimizin məhdud olduğunu göstərir. İslam mənbələrində ölüm ilə Qiyamət arasındakı mərhələ bərzəx həyatı adlandırılır. Lakin ruhun və bərzəx aləminin mövcudluğuna inanmaqla vəfat etmiş insanların müəyyən şəraitdə güzgüdə görünməsi iddiasını təsdiqləmək fərqli məsələlərdir".

İlahiyyatçı bildirib ki, yarımqaranlıqda güzgüyə baxarkən vəfat etmiş şəxslərin üzlərini görməyin mümkünlüyü barədə iddiaların Quranda və səhih hədislərdə konkret və etibarlı əsası yoxdur:

"İslamda güzgünün ölənlərin ruhlarını göstərməsi, müəyyən vaxtlarda mərhumları görməyə imkan verməsi və ya bu məqsədlə xüsusi mərasimlərin keçirilməsi barədə mötəbər dini dəlil göstərilmir. Buna görə də belə inancları İslamın hökmü kimi təqdim etmək düzgün deyil. İnsanın yuxuda vəfat etmiş yaxınlarını görməsi isə ayrıca məsələdir. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) səhih hədislərində yuxuların müxtəlif növləri haqqında məlumat verilir. Lakin mərhumun yuxuda görülməsi güzgüyə baxmaqla onun ruhunu görməyin və ya onunla istənilən vaxt əlaqə qurmağın mümkünlüyünü sübut etmir. İnsan yuxuda gördüklərindən mənəvi rahatlıq tapa bilər, amma həmin təcrübənin bütün detallarının mütləq həqiqət olduğunu söyləmək olmaz. Məsələnin elmi və psixoloji tərəfi də var. Tədqiqatlar göstərir ki, zəif işıqda uzun müddət güzgüyə baxmaq insanda üz cizgilərinin dəyişməsi, yad simaların və ya tanış üzlərin görünməsi kimi vizual illüziyalar yarada bilər. Joanna Mash, Paul Jenkinson, Charlotte Dean və Keith Laws tərəfindən 2023-cü ildə Consciousness and Cognition jurnalında dərc olunan sistematik icmalda bu mövzu üzrə 21 tədqiqatın və 1132 iştirakçının məlumatları təhlil edilib. Araşdırmada zəif işıqlandırmanın və baxışın uzun müddət eyni nöqtədə saxlanılmasının belə illüziyaların yaranmasında rol oynaya biləcəyi göstərilib. Bununla yanaşı, müəlliflər tədqiqatların müəyyən məhdudiyyətlərinin olduğunu da qeyd ediblə".

Onun sözlərinə görə, görmə prosesi yalnız gözün işığı qəbul etməsindən ibarət deyil:

"Beyin qeyri-müəyyən təsvirləri yaddaş, əvvəlki təcrübələr və gözləntilər əsasında mənalandırır. Zəif işıqda üz cizgiləri aydın görünmədikdə insan qarşısındakı təsviri tanıdığı bir şəxsin simasına bənzədə bilər. Vəfat etmiş yaxınını düşünən, onun üçün darıxan və ya bu barədə əvvəlcədən eşitdiyi hekayələrdən təsirlənən insan gördüyünü mərhumun üzü kimi qavraya bilər. Bu, həmin şəxsin mütləq yalan danışdığı anlamına gəlmir. O, həqiqətən nəsə gördüyünü hiss edə bilər, lakin yaşadığı təcrübə ilə həmin təcrübəyə verdiyi izah eyni şey deyil. İslam alimləri də ruh, bərzəx və yuxular məsələsini müxtəlif əsərlərində araşdırıblar. İbn Qəyyimin Kitab ər-Ruh əsərində ruhun vəziyyəti, yuxular və dirilərlə ölülər arasındakı mümkün əlaqələr barədə müxtəlif rəylər müzakirə olunur. Ancaq hər hansı ehtimalın klassik əsərdə qeyd edilməsi onun qəti dini hökm və ya səhih hədislə sübut edilmiş fakt olması demək deyil. Bu cür rəvayətlərin mənbəyi və etibarlılığı ayrıca araşdırılmalıdır".

O, bildirib ki, bu məsələdə iki ifrat yanaşmadan uzaq durmaq lazımdır:

"Bir tərəfdən, İslamın ruh və axirət haqqında bildirdiklərini inkar etmək doğru deyil. Digər tərəfdən, hər qeyri-adi hadisəni ruhların görünməsi və ya başqa fövqəltəbii səbəblərlə izah etmək də əsaslı yanaşma sayılmır. Hər hansı iddianın dini mənbəyə əsaslanıb-əsaslanmadığını müəyyənləşdirmək üçün onun hansı ayə və ya hədisə söykəndiyi, hədisin etibarlılığı və həmin dəlilin iddia edilən nəticəni həqiqətən təsdiqləyib-təsdiqləmədiyi araşdırılmalıdır. İnsan vəfat etmiş yaxınlarını xatırlaya, onlar üçün dua edə, sədəqə verə və onların yaxşı əməllərini davam etdirə bilər. Lakin ölənlərlə əlaqə qurmaq vədi verən, pul qarşılığında ruh çağırdığını iddia edən və insanları qorxudaraq müxtəlif mərasimlərə yönəldən şəxslərə qarşı ehtiyatlı olmaq lazımdır. Nəticə etibarilə, yarımqaranlıqda güzgüyə baxarkən vəfat etmiş şəxslərin üzlərini görmək iddiasını İslamın təsdiqlədiyi bir həqiqət kimi təqdim etmək olmaz. Belə təcrübələrin psixoloji və görmə ilə bağlı mümkün izahları var, dini mənbələrdə isə güzgünün ölənlərin ruhlarını göstərən vasitə olması barədə etibarlı dəlil yoxdur. Bu mövzuda ən doğru yanaşma mötəbər dini mənbələrə, elmi araşdırmalara və sağlam düşüncəyə əsaslanmaqdır".

Röyalə Xəyal

Telegramda izləyin