Kafedə dəhşətli qətl: Həbs edilən 11 nəfəri hansı cəzalar gözləyir?

Xətai rayonunda baş verən qətl hadisəsi ilə bağlı cinayətkar birlik yaratmaqda və onun fəaliyyətində iştirak etməkdə şübhəli bilinən 11 nəfərin həbs olunması mütəşəkkil cinayətkarlıqla mübarizə və cinayət məsuliyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından bir sıra hüquqi suallar yaradır. Cinayətkar birlik yaratmaq, hədə-qorxu ilə pul tələb etmək və qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurmaq qanunvericiliklə müxtəlif cəzalar nəzərdə tutulan əməllərdəndir. Bununla yanaşı, hər bir şəxsin cinayətdə iştirak dərəcəsi, konkret hərəkətləri və hadisədəki rolu ayrıca araşdırılmalı, təqsirlilik qanuni sübutlarla müəyyən edilməlidir.

Bəs, cinayətkar birlik yaratmaq, onun fəaliyyətində iştirak etmək, hədə-qorxu ilə pul tələb etmək və qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurmaq əməllərinə görə hansı cəzalar nəzərdə tutulur? İstintaq zamanı şübhəli şəxslərin hər birinin konkret rolunu və cinayətdə iştirakını müəyyənləşdirmək üçün hansı hüquqi meyarlar əsas götürülür?
Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a açıqlama verən vəkil Elvin Əliyev bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərinin Xətai rayonunda baş vermiş və bir nəfərin ölümü ilə nəticələnmiş hadisə cinayət hüququ baxımından bir sıra mühüm məsələləri gündəmə gətirir. Hadisə ilə əlaqədar 11 nəfərin cinayətkar birlik yaratmaqda və onun fəaliyyətində iştirak etməkdə şübhəli bilinərək həbs olunması, eləcə də hədə-qorxu ilə pul tələb etmə və qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma hallarının araşdırılması cinayətlərin düzgün tövsifinin, iştirakçıların fərdi məsuliyyətinin və sübutetmə standartlarının əhəmiyyətini bir daha göstərir.

"Bu cür işlərə hüquqi qiymət verilərkən Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin və Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin müvafiq müddəaları, həmçinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında təsbit olunmuş fundamental hüquq və azadlıqlar əsas götürülməlidir. İlk növbədə qeyd edilməlidir ki, cinayət hadisəsi ilə əlaqədar şəxslərin saxlanılması və ya barələrində həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi onların təqsirinin artıq sübuta yetirilməsi demək deyil. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 63-cü maddəsində təsbit edilmiş təqsirsizlik prezumpsiyasına əsasən, şəxsin təqsiri qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada sübuta yetirilməyibsə və bu barədə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü yoxdursa, o, təqsirli hesab edilə bilməz. Buna görə də hadisə ilə əlaqədar həbs edilmiş şəxslərin hər birinin hüquqi vəziyyəti fərdi qaydada qiymətləndirilməli, onların konkret əməlləri, cinayətə münasibətdə niyyətləri və mümkün iştirak formaları mötəbər sübutlarla müəyyən olunmalıdır.

Cinayət işinin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 218-ci maddəsində nəzərdə tutulan cinayətkar birlik yaratma və onun fəaliyyətində iştirak etmə cinayətidir. Həmin maddənin hüquqi mahiyyəti ağır və ya xüsusilə ağır cinayətlər törətmək məqsədilə təşkilatlanmış birliyin yaradılması, ona rəhbərlik edilməsi və ya belə birliyin fəaliyyətində iştirakla bağlıdır. Cinayət Məcəlləsinin 218.1-ci maddəsi cinayətkar birlik yaratmağa və ona rəhbərlik etməyə görə 8 ildən 15 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzasını nəzərdə tutur. Maddənin 218.2-ci hissəsinə əsasən isə cinayətkar birlikdə iştirak etmə 6 ildən 12 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.

Lakin cinayətkar birliyin mövcudluğunun müəyyən edilməsi üçün bir neçə şəxsin tanış olması, bir yerdə görünməsi və ya ayrı-ayrı hadisələrdə əlaqələrinin olması kifayət etmir. İstintaq birliyin cinayətkar məqsədini, təşkilati xarakterini, iştirakçılar arasındakı əlaqələri, mümkün vəzifə bölgüsünü və şəxslərin həmin fəaliyyətə şüurlu şəkildə qoşulmasını araşdırmalıdır. Birliyin yaradılması və ya fəaliyyətində iştirak edilməsi barədə nəticə ehtimallara deyil, konkret sübutların məcmusuna əsaslanmalıdır. Hər hansı şəxsin digər şübhəlilərlə ünsiyyətdə olması onun cinayətkar birliyin üzvü olduğunu öz-özlüyündə sübut etmir. Eyni zamanda, şəxs konkret qətlin icraçısı olmasa belə, cinayətkar birliyin fəaliyyətində şüurlu iştirak etdiyi sübuta yetirilərsə, həmin şəxs 218-ci maddə üzrə ayrıca məsuliyyət daşıya bilər.

Hadisənin mümkün digər hüquqi istiqamətlərindən biri hədə-qorxu ilə tələb etmə cinayətidir. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 182-ci maddəsi özgənin əmlakını, əmlaka olan hüququnu və ya əmlak xarakterli başqa hərəkəti tələb etmək məqsədilə qanunda göstərilən hədələrdən istifadə olunmasına görə cinayət məsuliyyəti müəyyən edir. Belə hədələrə zərərçəkmiş şəxsin və ya onun yaxın qohumlarının şəxsiyyəti üzərində zor göstərmək, rüsvayedici məlumatlar yaymaq və ya əmlakı məhv etmək hədəsi daxil ola bilər. Bu cinayət tərkibinin müəyyən edilməsi üçün əmlak xarakterli tələbin mövcudluğu, hədənin məzmunu, tələb ilə hədə arasındakı əlaqə və şəxsin qəsdi araşdırılmalıdır.

Cinayət Məcəlləsinin 182.1-ci maddəsinə əsasən, hədə-qorxu ilə tələb etmənin əsas tərkibi 3 ildən 5 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. Həmin maddənin 182.2-ci hissəsində əvvəlcədən əlbir olan qrup tərəfindən törədilmə, təkrar törədilmə, zor tətbiq etmə və qanunda göstərilən digər ağırlaşdırıcı hallar üçün 5 ildən 10 ilədək azadlıqdan məhrum etmə nəzərdə tutulur. Maddənin 182.3-cü hissəsi mütəşəkkil dəstə, külli miqdarda əmlak əldə etmək məqsədi və ya zərərçəkmişin sağlamlığına ağır zərər vurulması kimi qanunda sadalanan hallara görə 10 ildən 15 ilədək azadlıqdan məhrum etmə cəzası müəyyən edir. Xüsusilə külli miqdarda əmlak əldə etmək məqsədilə törədilən əməl üçün 182.4-cü maddədə 13 ildən 17 ilədək azadlıqdan məhrum etmə nəzərdə tutulur. Bununla belə, konkret işdə hansı hissənin tətbiq ediləcəyi yalnız müvafiq ağırlaşdırıcı əlamətlərin sübuta yetirilməsi əsasında müəyyən edilə bilər.

Qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma ilə bağlı məsələlər isə Cinayət Məcəlləsinin 126-cı maddəsi əsasında qiymətləndirilir. Həmin maddə insan həyatı üçün təhlükəli olan və ya qanunda göstərilən digər ağır nəticələrə səbəb olan qəsdən sağlamlıq zədələnməsinə görə məsuliyyət müəyyən edir. Cinayət Məcəlləsinin 126.1-ci maddəsinə əsasən, bu əməlin əsas tərkibi 3 ildən 8 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. Maddənin 126.2-ci hissəsində, o cümlədən qrup halında və qanunda göstərilən digər ağırlaşdırıcı hallarda törədilən əməllərə görə 6 ildən 11 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə nəzərdə tutulur. Cinayət Məcəlləsinin 126.3-cü maddəsi isə 126.1 və ya 126.2-ci maddələrdə göstərilən əməllərin ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin ölümünə səbəb olması halında 9 ildən 12 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzasını müəyyən edir.

Bu kontekstdə sağlamlığa ağır zərər vurma nəticəsində ölüm ilə qəsdən adam öldürmə arasında fərq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər şəxsin öldürülməsi faktı mövcuddursa, istintaq təqsirkarın niyyətini, hərəkətlərin xarakterini, xəsarətlərin yerini və sayını, ölümün səbəbini, hadisənin gedişini və digər halları araşdırmalıdır. Qəsdən adam öldürmə Cinayət Məcəlləsinin 120-ci maddəsi ilə nəzərdə tutulur. Şəxsin ölümünə səbəb olan hərəkətin hansı maddə ilə tövsif ediləcəyi yalnız təqsirin formasının və digər hüquqi əlamətlərin müəyyənləşdirilməsindən sonra mümkündür. Buna görə də Xətai rayonunda baş vermiş hadisənin bütün halları barədə rəsmi məlumatlar və ekspertiza nəticələri olmadan konkret şəxsin hansı cinayəti törətdiyi barədə qəti fikir bildirmək düzgün olmaz.
Cinayət məsuliyyətinin müəyyən edilməsində mühüm məsələlərdən biri də iştirakçılığın formalarının fərqləndirilməsidir. Cinayət Məcəlləsinin 31-34-cü maddələri cinayətdə iştirakçılıq, iştirakçıların növləri və qrup halında cinayət törədilməsi ilə bağlı hüquqi qaydaları müəyyən edir. Cinayətin icraçısı əməli bilavasitə törədən və ya qanunda nəzərdə tutulan qaydada onun icrasında iştirak edən şəxsdir. Təşkilatçı cinayətin törədilməsini təşkil edir və ya onun icrasına rəhbərlik edir. Təhrikçi başqa şəxsi cinayət törətməyə sövq edir, köməkçi isə məsləhət, göstəriş, vasitə, məlumat vermə və ya digər şüurlu yardımla cinayətin törədilməsinə kömək edir. Hər bir şəxsin bu kateqoriyalardan hansına aid olduğu onun faktiki davranışı və sübut edilmiş niyyəti əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Məsələn, hadisənin planlaşdırılmasında iştirak etmək, cinayətin törədilməsi üçün göstəriş vermək, icraçılara vasitə təqdim etmək və ya hadisədən əvvəl zərərçəkmiş şəxsə qarşı hədə-qorxu gəlmək müxtəlif hüquqi əhəmiyyətə malik hərəkətlərdir. Lakin şəxsin hansısa mərhələdə iştirak etməsi onun bütün digər əməllərə də avtomatik olaraq şərik sayılması üçün əsas deyil. İttiham tərəfi hər bir konkret cinayət üzrə şəxsin əməlini, niyyətini və həmin cinayətlə əlaqəsini sübuta yetirməlidir. Eyni zamanda, bir şəxsin qətldə birbaşa iştirakının sübut olunmaması onun cinayətkar birliyin fəaliyyətində və ya hədə-qorxu ilə tələb etmədə iştirakına dair ayrıca sübutların qiymətləndirilməsinə mane olmur.
İstintaq zamanı sübutların əldə edilməsi və qiymətləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin sübutetməyə dair müddəalarına əsasən, hadisənin faktiki halları qanuni qaydada əldə edilmiş və yoxlanılmış sübutlar əsasında müəyyən edilməlidir. Hadisə yerindən götürülmüş maddi sübutlar, müşahidə kameralarının görüntüləri, şahid ifadələri, telefon danışıqları və yazışmalar, maliyyə əməliyyatları, məhkəmə-tibbi ekspertizasının rəyləri və digər məlumatlar araşdırıla bilər. Bununla belə, hər bir sübutun qanuniliyi, mötəbərliyi və digər sübutlarla uyğunluğu yoxlanılmalıdır. Məsələn, telefon əlaqəsinin mövcudluğu şəxslərin bir-biri ilə danışdığını göstərə bilər, lakin həmin əlaqənin öz-özlüyündə cinayətkar razılaşma olduğunu sübut etməsi mümkün deyil. Eyni qaydada, hadisə yerində olmaq da şəxsin cinayəti törətməsinə dair ayrıca sübutların zəruriliyini aradan qaldırmır.

Həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi məsələsi də cinayət məsuliyyətindən fərqli prosessual institutdur. Cinayət-Prosessual Məcəllənin 154-cü maddəsi qətimkan tədbirlərinin növlərini, 155-ci maddəsi onların tətbiqinin əsaslarını, 156-cı maddəsi isə tətbiq qaydasını tənzimləyir. Həbs qətimkan tədbiri məhkəmə qərarı ilə tətbiq olunur və onun seçilməsi üçün qanuni əsaslar mövcud olmalıdır. Şəxsin istintaqdan yayınması, sübutlara qanunsuz təsir göstərməsi, cinayət fəaliyyətini davam etdirməsi və ya digər prosessual risklər konkret hallar əsasında qiymətləndirilə bilər. Həbs cəza deyil və məhkəmənin yekun hökmünü əvəz etmir. Buna görə də həbs edilmiş şəxsin hüquqi statusu ilə təqsirli bilinmiş şəxsin statusu arasında fərq qorunmalıdır.

Nəticə etibarilə, Xətai rayonunda baş vermiş qətl hadisəsi ilə bağlı 11 nəfərin həbs olunması cinayət işinin ciddi və çoxşaxəli araşdırıldığını göstərsə də, onların hər birinin təqsiri ayrıca sübuta yetirilməlidir. Cinayət Məcəlləsinin 218-ci maddəsi cinayətkar birlik yaratma və onun fəaliyyətində iştirak etməyə, 182-ci maddəsi hədə-qorxu ilə tələb etməyə, 126-cı maddəsi qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurmağa, 120-ci maddəsi isə qəsdən adam öldürməyə görə məsuliyyət məsələlərini tənzimləyir. Bu maddələrin eyni iş üzrə tətbiqi mümkün olsa da, hər birinin hüquqi əlamətləri ayrıca müəyyən edilməli, cinayətlərin məcmusu və iştirakçıların fərdi rolları düzgün qiymətləndirilməlidir.

Hüquqi dövlət prinsipinin əsas tələbi yalnız cinayət törətmiş şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi deyil, həm də təqsiri sübuta yetirilməmiş şəxslərin hüquqlarının qorunmasıdır. Buna görə də istintaqın nəticələri, ekspertiza rəyləri, sübutların məcmusu və məhkəmənin yekun qərarı olmadan həbs edilmiş şəxslərin hamısını qətldə və ya digər ağır cinayətlərdə təqsirli hesab etmək hüquqi baxımdan əsaslı deyil. Yalnız qanuni, hərtərəfli və obyektiv araşdırma nəticəsində hər bir şəxsə münasibətdə ədalətli hüquqi nəticəyə gəlmək mümkündür".

Röyalə Xəyal

Telegramda izləyin