Uşağı anlamaqdan insan yetişdirməyə: Müasir məktəbin psixoloji missiyası

"Uşağın davranışını dəyişdirməyə tələsməzdən əvvəl, onun dünyasını anlamağa çalışaq."

Məktəbdə bəzən müəyyən şagirdlər haqqında belə ifadələr eşidirik: "Çox çətin uşaqdır", "Heç kimə qulaq asmır", "Dərsə marağı yoxdur", "Aqressivdir", "Özünü idarə edə bilmir". Bu ifadələr müəllimin qarşılaşdığı çətinlikləri, valideynin narahatlığını və ya uşağın davranışında müdaxilə tələb edən məqamları əks etdirə bilər. Ancaq burada bir sual üzərində düşünməyə dəyər: biz uşağı həqiqətən tanıyırıq, yoxsa yalnız onun davranışını qiymətləndiririk?

Uşağın davranışı görünəndir, onu doğuran səbəblər isə hər zaman aydın olmur. Dərsdə diqqəti yayınan şagird öyrənmə çətinliyi yaşaya, uğursuzluqdan qorxa və ya başqa səbəblərdən tapşırığa qoşulmaqda çətinlik çəkə bilər. Tez-tez mübahisə edən uşaq emosiyalarını tənzimləməkdə çətinlik çəkə bilər. Özünə qapanan yeniyetmə isə hisslərini ifadə etmək üçün özünü təhlükəsiz hiss etdiyi bir mühitə ehtiyac duya bilər.

Əlbəttə, hər davranış probleminin arxasında emosional çətinlik dayanmır. Bəzən qaydaların qeyri-müəyyənliyi, ailə və məktəb mühitindəki uyğunsuzluqlar, fərdi inkişaf xüsusiyyətləri və ya öyrənmə ilə bağlı maneələr də mühüm rol oynayır. Məhz buna görə uşağın davranışını tələsik mühakimə etmək əvəzinə, onu müxtəlif tərəflərdən qiymətləndirmək lazımdır.

İnsanı anlamaq sənəti görünən davranışdan başlayır, onun səbəblərini araşdırmaqla dərinləşir və inkişaf üçün uyğun şərait yaratmaqla öz məqsədinə çatır. Yapon mədəniyyətində geniş tanınan ikigai anlayışı insanın həyatına məna verən, onu yaşamağa və fəaliyyət göstərməyə ruhlandıran səbəblərlə əlaqələndirilir. Bu anlayışın təhsil mühitinə tətbiqi uşağın yalnız nəticələrini deyil, maraqlarını, güclü tərəflərini və özünü ifadə etmək imkanlarını da nəzərə almağa çağırır.

Bir uşaq riyazi məsələlərin həllində uğur qazanır, digəri rəsm çəkərkən özünü ifadə edir, başqa biri isə insanlarla ünsiyyətdə, yaradıcılıqda və ya praktik fəaliyyətlərdə fərqlənir. Bəzi uşaqlar tez öyrənir, digərləri isə düşünmək və tapşırığı mənimsəmək üçün daha çox zamana ehtiyac duyurlar.

Əgər məktəb bütün uşaqlardan eyni sürəti, eyni davranış modelini və eyni nəticəni gözləyirsə, onların fərdi potensialını görməmək riski yaranır. Halbuki təhsilin məqsədi bütün uşaqları eyni qəlibə salmaq deyil, hər birinin inkişafı üçün uyğun imkanlar yaratmaqdır.

Uşağın yalnız nəyi bacarmadığına deyil, hansı şəraitdə daha yaxşı öyrəndiyinə də diqqət yetirməliyik. Onun maraqlarını müəyyənləşdirmək, güclü tərəflərini dəstəkləmək və çətinliklərini vaxtında aşkar etmək fərdi inkişafın mühüm şərtlərindəndir.

Tərbiyədə anlayış və özünüidarə

Uşaq tərbiyəsində şəxsiyyətə hörmətin qorunması, böyüklərlə uşaq arasında güvənli münasibətin qurulması, təzyiq əvəzinə anlayışlı və ardıcıl yanaşmanın tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Uşağın hər addımını böyüyün nəzarəti altında saxlamaq əvəzinə, ona tədricən öz davranışını idarə etməyi öyrətmək lazımdır. Bu, qaydaların aradan qaldırılması və ya hər davranışın qəbul edilməsi demək deyil. Əksinə, uşaq aydın sərhədləri anlamalı, davranışının nəticələrini dərk etməli və məsuliyyətli seçimlər etməyi öyrənməlidir.

Yaxşı müəllim yalnız sinfi idarə edən deyil, həm də şagirdin özünüidarəetmə bacarıqlarının inkişafına kömək edən müəllimdir. O, uşağa səhvini göstərməklə kifayətlənmir, səhvini necə düzəldə biləcəyini də öyrədir.

Uşağı anlamaq üçün özümüzü də tanımalıyıq

Karl Qustav Yunqun özünüdərk və insanın daxili dünyasının araşdırılması ilə bağlı yanaşmaları böyüklərin öz davranışlarını və emosional reaksiyalarını təhlil etməsinin əhəmiyyətini xatırladır. Bəzən uşağın etirazını şəxsi hörmətsizlik kimi qəbul edirik. Onun səhvi bizi qəzəbləndirir, sualları səbrimizi tükəndirir, qaydalara uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməsi isə onda dəyişməz bir xüsusiyyət görməyimizə səbəb olur.

Belə məqamlarda özümüzə sual verməliyik: uşağın davranışını anlamağa çalışırıq, yoxsa onun dərhal bizim gözləntilərimizə uyğunlaşmasını istəyirik?
Məktəbdə psixoloji mədəniyyət yaratmaq üçün müəllim yalnız şagirddən emosiyalarını tənzimləməyi tələb etməməli, öz ünsiyyət tərzinə və reaksiyalarına da diqqət yetirməlidir. Eyni şəkildə, valideyn də övladından səbirli olmağı gözləməklə yanaşı, çətin vəziyyətlərdə özü də səbirli davranmağa çalışmalıdır.

Uşağın tərbiyəsi böyüklərin özünüdərkindən ayrı bir proses deyil. Çünki uşaqlar yalnız deyilən sözlərdən deyil, böyüklərin davranışlarından, münasibətlərindən və emosional reaksiyalarından da öyrənirlər.

Ailə və məktəb: Ortaq məsuliyyət, vahid məqsəd

Uşağın psixoloji inkişafı ailə və məktəb arasında qurulan münasibətlərdən əhəmiyyətli dərəcədə təsirlənir. Valideyn və müəllim uşağın çətinliklərini müzakirə edərkən bir-birini ittiham etmək əvəzinə, müşahidələrini bölüşməli və ortaq məqsəd müəyyənləşdirməlidirlər. Uşağın hansı şəraitdə daha yaxşı öyrəndiyini, nə zaman emosional gərginlik yaşadığını, hansı yanaşmanın ona kömək etdiyini və hansı reaksiyaların çətinliyi artırdığını birlikdə araşdırmaq vacibdir.

Uşağın bütün problemlərini onun əvəzinə həll etmək deyil, problemlərin öhdəsindən gəlmək bacarığını inkişaf etdirmək vacibdir. Tərbiyənin məqsədi yalnız nəzarət etmək deyil, uşağın tədricən müstəqil qərarlar verə bilməsinə və öz davranışına görə məsuliyyət daşımasına şərait yaratmaqdır.

Məktəbin əsl uğuru bütün uşaqları eyni qəlibə salmaq deyil, hər bir uşağa öz potensialını inkişaf etdirmək, özünü dərk etmək, başqalarını anlamaq və cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvü olmaq imkanı yaratmaqdır. İnsan yetişdirmək məhz burada başlayır.

Afaq Alıyeva
Evrika Liseyinin psixoloqu

Telegramda izləyin