Ümummilli Lider Heydər Əliyev və müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğu modeli

Müstəqil dövlət quruculuğu yalnız dövlət müstəqilliyinin elan edilməsi ilə başa çatan proses deyil. Müstəqilliyin real məzmun qazanması üçün siyasi institutların yaradılması, hüquqi sistemin formalaşdırılması, iqtisadi müstəqilliyin təmin edilməsi, milli təhlükəsizlik mexanizmlərinin qurulması və beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətin yerinin müəyyənləşdirilməsi tələb olunur. Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra məhz belə çoxşaxəli və mürəkkəb vəzifələrlə üz-üzə qalmışdı. 1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə baş verən siyasi hadisələr dövlət quruculuğu prosesinin ciddi çətinliklərlə müşayiət olunduğunu göstərdi. İdarəetmədə qeyri-sabitlik, siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi böhran, hərbi uğursuzluqlar və silahlı qrupların fəaliyyəti müstəqilliyin möhkəmlənməsi prosesinə mənfi təsir göstərirdi. 1993-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyə qayıdışı ilə dövlət quruculuğu məsələsi daha sistemli xarakter aldı. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasının mərkəzində güclü dövlət institutu dayanırdı. Bu yanaşmaya görə, müstəqilliyin qorunması üçün ilk növbədə dövlət hakimiyyətinin legitim və işlək mexanizmləri formalaşdırılmalı idi. Dövlətin müxtəlif qurumları arasında səlahiyyət bölgüsü, hüquqi çərçivənin yaradılması və idarəetmədə vahid siyasi xəttin müəyyənləşdirilməsi bu baxışın əsas elementləri idi. 1993-cü ilin oktyabrında keçirilən prezident seçkiləri bu baxımdan mühüm mərhələ oldu. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin prezident seçilməsi ilə siyasi hakimiyyətin legitimləşdirilməsi prosesi yeni mərhələyə daxil oldu. Oktyabrın 10-da keçirilən andiçmə mərasimində onun dövlət və xalq qarşısında səsləndirdiyi fikirlər qarşıdakı fəaliyyətin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirirdi. O, Azərbaycan xalqına sədaqətlə xidmət edəcəyini və bütün fəaliyyətini ölkənin gələcək inkişafına sərf edəcəyini bəyan etmişdi.

Dövlət quruculuğunun ilk şərti kimi ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması qarşıya qoyuldu. 1993-cü ildə Azərbaycan vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Müxtəlif siyasi və hərbi qüvvələr arasındakı qarşıdurma dövlət hakimiyyətinin fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Bu vəziyyətin aradan qaldırılması üçün qanuni dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və silahlı qarşıdurmaların dayandırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Sabitliyin təmin olunması sonrakı iqtisadi və hüquqi islahatların həyata keçirilməsi üçün də əsas yaratdı. İqtisadi sistemin yenidən qurulması, bazar münasibətlərinin formalaşdırılması və xarici investisiyaların cəlb olunması üçün təhlükəsiz və proqnozlaşdırıla bilən siyasi mühitə ehtiyac var idi.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin iqtisadi siyasətində bazar iqtisadiyyatına keçid mühüm istiqamətlərdən biri idi. Sovet iqtisadi sistemindən müstəqil bazar iqtisadiyyatına keçid Azərbaycan üçün mürəkkəb proses idi. İstehsal əlaqələrinin qırılması, inflyasiya, işsizlik və sosial çətinliklər bu keçidi daha da ağırlaşdırırdı. Bu şəraitdə iqtisadiyyatın liberallaşdırılması, sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi və xarici sərmayələrin cəlb olunması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərinə çevrildi. 1994-cü ildə "Əsrin müqaviləsi"nin imzalanması Azərbaycanın iqtisadi siyasətində mühüm mərhələ idi. Müqavilə Xəzərin Azərbaycan sektorundakı neft yataqlarının işlənməsinə beynəlxalq şirkətlərin cəlb olunmasını nəzərdə tuturdu. Saziş Azərbaycanın enerji resurslarının dünya bazarına çıxarılması üçün yeni imkanlar yaratdı. Enerji siyasətinin uzunmüddətli məqsədlərindən biri Azərbaycan neftinin və qazının müxtəlif marşrutlarla beynəlxalq bazarlara çatdırılması idi. Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa və sonrakı mərhələdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərləri bu siyasətin müxtəlif mərhələlərini təşkil etdi. Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri isə Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının regional və beynəlxalq bazarlara çıxarılmasına imkan yaradan mühüm layihələrdən biri oldu. Enerji layihələrinin dövlət quruculuğu ilə əlaqəsi yalnız iqtisadi gəlirlərdən ibarət deyildi. Bu layihələr Azərbaycanın xarici əlaqələrini genişləndirir, ölkəni regional enerji və nəqliyyat sistemlərinin mühüm iştirakçısına çevirirdi. Beləliklə, iqtisadi siyasət xarici siyasət və təhlükəsizlik siyasəti ilə qarşılıqlı əlaqəyə daxil olurdu.

Dövlət quruculuğunun digər mühüm istiqaməti Konstitusiyanın qəbul edilməsi idi. 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Konstitusiyada Azərbaycan demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar respublika kimi təsbit edildi. Konstitusiyanın əsas müddəaları hakimiyyət bölgüsü prinsipini, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarını, dövlət hakimiyyətinin təşkilini və hüquqi dövlət prinsiplərini müəyyənləşdirirdi. Bununla da müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik modelinin hüquqi çərçivəsi formalaşdırıldı. Konstitusiyanın qəbulundan sonra siyasi sistemin müxtəlif elementləri üzrə islahatlar davam etdirildi. Parlament seçkilərinin keçirilməsi, məhkəmə-hüquq sisteminin yenilənməsi, Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması və Ombudsman institutunun təsis edilməsi bu prosesin əsas istiqamətlərindən idi. 1998-ci ildə ölüm hökmünün ləğv edilməsi Azərbaycan hüquq sisteminin inkişafında mühüm addımlardan biri oldu. Həmçinin kütləvi informasiya vasitələri üzərində senzuranın ləğv edilməsi informasiya siyasətində dəyişiklik yaratdı. Bu addımların hər biri müstəqil dövlətin hüquqi institutlarının formalaşması prosesinin bir hissəsi idi.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik anlayışında hüquq və dövlət arasında qarşılıqlı məsuliyyət xüsusi yer tuturdu. 2000-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının Siyasi Şurasının iclasında çıxış edərkən o, dövlətin vəzifəsinin qanunun aliliyini, insanların hüquq bərabərliyini və azadlığını təmin etmək olduğunu, vətəndaşın vəzifəsinin isə öz fəaliyyətini qanun çərçivəsində həyata keçirməkdən ibarət olduğunu bildirmişdi. Bu yanaşma dövlətçilik anlayışını yalnız dövlət orqanlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşdırmır, vətəndaşın da hüquqi məsuliyyətini ön plana çəkirdi. Dövlət və vətəndaş münasibətlərinin hüquqi əsaslara söykənməsi müasir dövlət idarəçiliyinin əsas prinsiplərindən biri hesab olunur. Milli ideologiya məsələsi də dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri idi. Azərbaycançılıq ideyası müxtəlif siyasi, sosial və mədəni qrupları vahid milli dövlət ideyası ətrafında birləşdirməyə yönəlmiş konsepsiya kimi təqdim edilirdi. Bu yanaşmada Azərbaycan dili, milli mədəniyyət, tarixi yaddaş, milli-mənəvi dəyərlər və ümumbəşəri prinsiplər bir-birini tamamlayan elementlər kimi nəzərdən keçirilirdi.

Ümummilli Lider Heydər Əliyev 1998-ci ildə azərbaycançılığın dövlət ideologiyasının əsasını təşkil etdiyini bildirərək dövlətçilik, milli-mənəvi və ümumbəşəri dəyərlərin bu anlayışın tərkib hissələri olduğunu qeyd etmişdi. 2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I qurultayında isə azərbaycançılığın Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası olduğunu vurğulamış, milli mənsubiyyət, dil, mədəniyyət və adət-ənənələrin qorunmasının əhəmiyyətini qeyd etmişdi. Bu yanaşmanın digər istiqaməti xaricdə yaşayan azərbaycanlılarla əlaqələrin gücləndirilməsi idi. Dünya Azərbaycanlılarının qurultayının keçirilməsi diaspor siyasətinin institusional əsaslarının inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm hadisə oldu.

Dövlət quruculuğunda milli təhlükəsizlik və ordu məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi fonunda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunması əsas milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilmişdi. Vahid komandanlıq və müasir ordu sisteminin yaradılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. 1994-cü ildə atəşkəs əldə olunduqdan sonra Azərbaycan münaqişənin siyasi-diplomatik yolla həlli istiqamətində fəaliyyətini davam etdirdi. Ölkənin ərazi bütövlüyü məsələsi beynəlxalq təşkilatlarda qaldırıldı və bu mövzu Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Xarici siyasətdə tarazlaşdırılmış yanaşma Azərbaycanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlər qurmasına imkan verdi. Türkiyə ilə strateji əməkdaşlıq, Qərb ölkələri ilə enerji və iqtisadi əlaqələr, Rusiya ilə münasibətlər, region ölkələri ilə əməkdaşlıq və beynəlxalq təşkilatlarla qarşılıqlı əlaqələr xarici siyasətin çoxistiqamətli xarakterini formalaşdırdı. Azərbaycanın beynəlxalq nəqliyyat layihələrində iştirakı da dövlət quruculuğunun iqtisadi və geosiyasi ölçülərini birləşdirirdi. Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizi, Böyük İpək yolunun bərpası ideyası və enerji layihələri Azərbaycanın regional əhəmiyyətini artıran amillər sırasında idi.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri strateji planlaşdırmaya xüsusi diqqət yetirməsi kimi təqdim edilir. Qərarların yalnız cari problemlərə deyil, uzunmüddətli nəticələrə hesablanması onun idarəçilik üslubunun əsas cəhətlərindən biri idi. İqtisadi, siyasi və diplomatik addımların bir-biri ilə əlaqələndirilməsi bu yanaşmanın praktik ifadələrindən hesab olunurdu. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin nitq və ünsiyyət qabiliyyəti də siyasi fəaliyyətinin mühüm elementlərindən biri kimi xarakterizə edilir. Onun çıxışlarında dövlətçilik, müstəqillik, milli maraqlar, hüquqi dövlət və iqtisadi inkişaf mövzuları xüsusi yer tuturdu. O, mürəkkəb məsələləri ümumiləşdirərək ictimaiyyətə təqdim etməyə və siyasi məqsədləri geniş auditoriyaya izah etməyə çalışırdı.

1993-cü ildən sonrakı dövlət quruculuğu prosesi bütövlükdə müstəqilliyin institusional əsaslarının formalaşdırılması ilə xarakterizə oluna bilər. Dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi, Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi sistemin dəyişdirilməsi, xarici siyasətin qurulması və milli ideologiyanın müəyyənləşdirilməsi bir-biri ilə əlaqəli proseslər idi. Bu mərhələnin mühüm nəticələrindən biri müstəqil Azərbaycanın dövlət institutlarının davamlı fəaliyyət göstərə biləcək formaya gətirilməsi oldu. Müstəqilliyin ilk illərindəki siyasi qeyri-sabitlikdən sonra dövlət idarəçiliyinin sistemləşdirilməsi ölkənin sonrakı inkişafı üçün institusional baza yaratdı.

Nəticə etibarilə, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 1993-cü ildən sonrakı siyasi fəaliyyəti Azərbaycanın dövlət quruculuğu tarixinin mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir. Bu dövrdə siyasi sabitlik, hüquqi dövlət, iqtisadi islahatlar, enerji strategiyası, milli ideologiya və xarici siyasət kimi istiqamətlər vahid dövlətçilik konsepsiyasının müxtəlif elementləri kimi inkişaf etdirildi. Bu proseslərə müxtəlif siyasi və elmi mövqelərdən fərqli qiymətlər verilməsi mümkündür. Lakin tarixi baxımdan əsas fakt ondan ibarətdir ki, 1993-cü ildən etibarən Azərbaycan müstəqil dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində ardıcıl və genişmiqyaslı transformasiya mərhələsinə daxil oldu. Bu mərhələ ölkənin sonrakı siyasi, iqtisadi və diplomatik inkişafının əsaslarından birini formalaşdırdı.

Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə

Telegramda izləyin